Tradities

CULTUREEL EN IMMATERIEEL ERFGOED

Om de traditie van het nationaal grootste feest in België en Nederland te verklaren, is een reeks aspecten van belang. Ook tradities in andere landen worden belicht. In het volgende komen aan de orde:
– geschiedenis
– van Sint-Nicolaas naar Sinterklaas
– Germaanse gewoonten
– huwelijksmakelaar
– schoen zetten
– schoorsteen
– naam Sinterklaas
– attributen
– Reformatie
– Sinterklaasfeest
– intocht
– schimmel
– stoomboot
– boek
– bezoeken
– Sinterklaasvieringen in en vlak na de Tweede Wereldoorlog
– lekkernijen
– etalageversiering
– Spanje
– Zwarte Klaas
– metgezellen in Europa
– Sunneklaas
– liedcultuur
– Nederlandstalige, klassieke liedjes
– pakjesavond
– gedichtencultuur
– literatuur
– stripverhalen
– Sinterklaasvoorstellingen
– lampionnenoptocht
– Sinterklaasviering in kerk
– zes december
– uittocht
– Sinterklaasaankopen
– magie van het sprookje
– Kerstman

Veel genoegen met het beleven van de tradities van Sint-Nicolaas.

Jan van Wijk

~~~

GESCHIEDENIS

Voor de geschiedenis van Sint-Nicolaas zijn er vele gebeurtenissen te noemen. Een selectie volgt hieronder:

270 – In Patara wordt Nicolaas geboren.

289 – Nicolaas wordt tot priester gewijd.

295 – Nicolaas wordt benoemd tot bisschop van Myra.

325 – Aan het Concilie van Nicea neemt ook Nicolaas deel.

±342 – Nicolaas sterft op 6 december in Myra.

±550 – Nicolaas wordt in Myra en de aangrenzende regio’s als heilige gezien.

1050 – Een Nicolaaskapel staat in Nijmegen, met uitzicht op de rivier.

1087 – Italianen brengen op 9 mei het stoffelijk overschot van Nicolaas over van Myra naar Bari, want de islamitische Seltsjoeken maken de streek van Lycië onveilig door vernielingen en wordt het belijden van de katholieke godsdienst door hen bestreden.

12e eeuw – Kooplieden komen in de Hanzestad Kuinre een aan Sint-Nicolaas toegewijd kerkje bezoeken en Nicolaas vragen om een voorspoedige reis.

1217 – Sint-Nicolaas wordt de patroonheilige van de Vlaamse stad Sint-Niklaas

1360 – In Dordrecht ontvangen schoolkinderen op 6 december, de feestdag van de Heilige Nicolaas, geld om wat lekkers te kopen. Ook krijgen de kinderen een dag vrij van school.

1427 – Op 5 december worden in Utrecht schoenen van arme kinderen bij de Nikolaikerk (Nicolaaskerk) gezet. In de ochtend van de volgende dag, 6 december, liggen er geldstukken in de schoenen.

1615 – De Amsterdamse schrijver Gerbrand Adriaensz. Bredero (1585-1618) brengt “Moortje” uit. Het is een blijspel, met maar liefst 3356 versregels van gepaard rijm, dat zich in de winter afspeelt. Hierin komt een korte verhandeling voor van het Sint-Nicolaasfeest.

1619 – Er verschijnt een boek over heiligenlevens, namelijk “de Generale Legende der Heylighen” van de Antwerpse jezuïet Petrus Ribadineira (1527-1611) en bewerkt door de jezuïet Heribertus Ros-Weydus (1569-1629). In dit werk staan heiligen op datum gerangschikt en op 6 december is dat Sint-Nicolaas.

1658 – In Gouda wordt een boek uitgebracht van de predikant Jacobus Sceperus (1607-1677) met de titel “Geschenck, op geseijde St.Niclaes Avont aen allen ingesetenen van Gouda”. De schrijver stelt onder andere dat er sprake is van verachtelijke zaken.

1665 – Jan Steen maakt het schilderij “Het Sint-Nicolaasfeest”.

1772 – op 6 december wordt voor het eerst uitgevoerd de door Joseph Haydn gecomponeerde “Missa Sancti Nicolai”/”Nicolaimesse”.

1843 – de tekst van het lied “Zie de maan schijnt door de bomen” wordt door Jan Pieter Heije (1809-1876) gemaakt. De muziek is van Joannes Josephus Viotta (1814-1859).

1849 – Petrus Augustinus de Genéstet brengt het 119 strofen tellende gedicht “De Sint-Nikolaasavond” uit.

1948 – Benjamin Britten componeert de “Saint Nicolas Cantate” en Eric Crozier zorgt voor de tekst.

1962 – In het Nederlandse Bergen op Zoom wordt als eerste de roe van Zwarte Piet afgeschaft. Dit heeft gevolgen voor de attributen van de metgezel van Sint-Nicolaas in andere plaatsen.

1993 – Het Sint-Nicolaasgenootschap Vlaanderen laat het “Pact der Gevers” ondertekenen door Sint-Maarten, Sint-Nicolaas en de Kerstman.

1997 – Voor het stadhuis in het Vlaamse Sint-Niklaas wordt een groot beeld van Sint-Nicolaas geplaatst.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 23 oktober 2023

~~~

VAN SINT-NICOLAAS NAAR SINTERKLAAS

Sint-Nicolaas is voor velen een heilige en heeft heel wat tot stand gebracht. Hij wordt in vele landen vereerd. Dit heeft dan betrekking op zijn leven, de cultus van de heilige met vele kerken en kapellen en de talrijke legenden. Nicolaas heeft dan een sterke, religieuze betekenis. Hier is geen sprake van Sinterklaas, maar van Sint-Nicolaas.

Gedurende eeuwen is Sint-Nicolaas gefaseerd van zijn geloofsbijzonderheden ontdaan. Hij is dan geen heilige Nicolaas meer en wordt als zodanig ook niet meer gezien. Zo ontstaat het Sinterklaasfeest zoals het nog steeds wordt gevierd door gelovigen en niet-gelovigen. De naam Sint-Nicolaas is dan niet meer passend bij allerlei feesten.

Er is een groot verschil tussen Sint-Nicolaas en Sinterklaas. De heilige Nicolaas is actief in het eind van de 3e en begin 4e eeuw in Patara en Myra. Sinterklaas komt eeuwen later uit Spanje. Sint-Nicolaas is een wonderdoener en tot hem wordt gebeden. Sinterklaas verricht ook wonderen door cadeautjes te bezorgen, zonder gezien te worden. Sint-Nicolaas opereert alleen, terwijl Sinterklaas veelal met metgezellen op pad gaat. Sinterklaas is eerst gekleed als een duister, merkwaardig figuur en later lijkt hij op een bisschop. Sint-Nicolaas heeft meer sobere kleding aan.

Rond 1825 verandert het beeld van Sint-Nicolaas. Hij wordt meer en meer een netjes gekleed, kindvriendelijk persoon met een lange, witte baard, een mijter op en een koorkap om. Er doen zich enkele namen voor hem voor, zoals Sint-Niklaas en Sinter-Niklaas bij welgestelden en Sinter-Klaas en Sunten-Klaas bij meer volkse mensen. Hieruit volgt dat in de 19e eeuw de benaming aan sociale klassen is gebonden.

Tussen Sint-Nicolaas en Sinterklaas zijn ook overeenkomsten te noemen, zoals:
-Sint-Nicolaas bezorgt geld bij armen, Sinterklaas werpt geschenken door de schoorsteen.
-Sint-Nicolaas wordt vaak afgebeeld met een evangelieboek, Sinterklaas heeft een boek bij, waarin veel is opgetekend over kinderen en ouderen.
-Beiden worden met boten in verband gebracht. Sint-Nicolaas redt zeelieden en hij is met schepen van Myra naar Bari gebracht. Sinterklaas komt per boot aan.
-Sint-Nicolaas en Sinterklaas hebben aandacht voor mensen.

De conclusie is dat Sinterklaas enige oorspronkelijkheden van Sint-Nicolaas heeft.

Geplaatst: 11 december 2022
Laatst gewijzigd: 9 januari 2023

~~~

GERMAANSE GEWOONTEN

De bekendheid van Sint-Nicolaas gaat van oost naar west. Bij deze oversteek ontmoet hij Wodan, de Germaanse oppergod. Wodan is de God van de wind, is adem en daardoor leven gevend. De naam “Wodan” staat voor woede. Wodan is dan de woedende. Van de naam Wodan komt de weeknaam woensdag vandaan.

In landen als Duitsland, Oostenrijk, Italië en Zwitserland komen elementen van de Wilde Jacht van volgelingen van Wodan voor in het Sinterklaasfeest. Dit gebeurt met elementen als zwarte metgezellen, die een griezelig voorkomen hebben, zoals de leden van het Dodenleger van Wodan. De angstaanjagende metgezellen komen uit de bergen van voorheen afgelegen plaatsen. Zij hullen zich in dierenhuiden, zoals van beren, herten en wolven. Door dit te doen worden bovennatuurlijke krachten en magie ervaren. Dit is terug te voeren op het geloof dat het lichaam de gedaante van een dier aanneemt, nadat de ziel het heeft verlaten. Ook door het dragen van een griezelig masker wordt een gedaante uit een andere wereld uitgebeeld. De Zwarte figuren slaan met stokken, bezems en roeden en kiezen daartoe vrouwen uit om hun achterwerk te raken. Dit verwijst naar een vruchtbaarheidssymbool vanwege eeuwen terug. Dit ligt aan de basis van het winterfeest in de tijd van het vieren van Sinterklaas, dat een volksfeest wordt. De oorsprong van dit feest ligt in voor-christelijke tradities. Er is sprake van een oude, wijze grijsaard, die getuigt van wijsheid. Hij wordt geassisteerd door zwartgemaakte personen. De kenmerken van dit winterfeest worden van generatie op generatie doorgegeven.

De geschenken die in de Sinterklaastijd worden gegeven zijn veelal noten, omdat deze tegen winterweer bestendig zijn. De zwarte metgezellen van Sinterklaas in de Alpenlanden komen niet voor in België en Nederland.

Het Sinterklaasfeest heeft in België, Nederland en enkele delen van Duitsland vele invloeden van de Germaanse oppergod Wodan. Dit blijkt vooral uit de volgende aspecten:
1. Wodan reed op een achtbenige schimmel. Sinterklaas rijdt op een wit paard.
2. In de mythologie van Wodan zijn er contrasterende figuren, namelijk enerzijds hijzelf en anderzijds zijn twee zwarte raven, Huginn (gedachte) en Muninn (geheugen), die Wodan het nieuws uit de wereld brachten en daarnaast nog zwarte geesten die bij de entourage hoorden. Sinterklaas kent zijn tegenpolen in de Zwarte Pieten.
3. De metgezellen van Wodan zijn pikzwarte raven en zijn Scandinavische geestverwant Odr is zwart. Sinterklaas heeft zwarte reisgenoten.
4. Bij Wodan droeg Odr een weitas. De zwarte metgezellen van Sinterklaas hebben zakken bij.
5. Wodan liet zijn zwarte raven door de open delen van daken kijken en luisteren. Sinterklaas laat Zwarte Pieten op daken en in schoorstenen luisteren of de mensen zich goed gedragen.
6. Wodan schonk de Germanen letters; de magische runen; het oudste geschrift. Sinterklaas geeft letters van chocolade en koek.
7. Het gunstig stemmen van Wodan gebeurde door offers te brengen, zoals deegwaren, dieren, noten en vruchten. Bij Sinterklaas worden noten en vruchten gegeven en de geofferde dieren zijn van koek, marsepein en suikergoed.

Een oude Germaanse gewoonte is dat meisjes de god Wodan smeken om een man. In enkele plaatsen is het traditie dat een jongeman de liefde voor een meisje verklaart door haar een koek te geven. Rond 6 december worden koeken van speculaas verkocht die een verliefd stel uitbeelden. Ook Sint-Nicolaas helpt vrouwen aan een echtgenoot, zoals in de legende van de drie huwbare dochters is vermeld. Sint-Nicolaas wordt ook wel goed huwelijksman genoemd, omdat hij vrouwen kan helpen in hun verlangen naar een partner.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 9 mei 2024

~~~

HUWELIJKSMAKELAAR

Sint-Nicolaas is de beschermer van het huwelijk en kan mensen bijeenbrengen een trouwerij aan te gaan.

De oorsprong hiervan ligt bij de legende van de drie huwbare dochters, waarbij Nicolaas drie jonge vrouwen redt uit de prostitutie door hen geld bezorgen. Hierdoor verkrijgen zij een bruidsschat en kunnen een duurzame relatie aangaan, dat leidt tot een huwelijk.

Het is vele jaren een gebruik geweest dat jonge mensen een gebaar stellen om tot verliefdheid en vervolgens een huwelijk te komen. Een grote speculaaspop, met de afbeelding van Nicolaas, doet dan dienst en deze “vrijer” wordt gegeven aan iemand. Als deze persoon de “vrijer” aanneemt, is dat het teken dat er wederzijds genegenheid bestaat en dit leidt tot verdere afspraken, met mogelijk een huwelijk. Dit gebruik raakt in zwang rond 1400. Varianten van de speculaaspop zijn liefdeskoeken, levenskoeken en Duitse “Lebkuchen”.

Geplaatst: 23 februari 2024

~~~

SCHOEN ZETTEN

De Germanen geloofden dat de zwarte Eckart, de vertegenwoordiger van de dodenwereld, schoenen vulde met goud. De schoen is dan de verbinding tussen doden en levenden.

Het zetten van de schoen is een zeer oud gebruik. In 1427 worden op 5 december schoenen van arme kinderen gezet bij de Nikolaikerk (Nicolaaskerk) in Utrecht. In de ochtend van de volgende dag, 6 december, liggen er geldstukken in de schoenen. Het geld is bijeengebracht door de wat beter gestelde stadsgenoten. In de praktijk is het tot heden een goede gewoonte dat geld of goederen worden ingezameld voor arme mensen en de Sint is daardoor in de gelegenheid hen wat te schenken.

Tot op de dag van vandaag worden schoenen bij de haard gezet. In plaats van schoenen kunnen dit ook zijn klompen, laarzen, mandjes, sokken en kousen. De gedachte is, dat Zwarte Piet via de schoorsteen in de huiskamer komt en vervolgens wat in de schoen legt. Dit gebruik is ontstaan in het begin van de 18e eeuw. In “De Vermaakelyke Haarlemmer Hout” uit 1715, derde druk, pagina 39, vermeldt Jan van Gijsen/Gijzen (1668-1722), eerst wever en gelegenheidsdichter en later broodschrijver van “Gy ziet hoe dat zy Kous en Schoen ophangen … met Hooy en Water dienst te doen, Aan ’t Paard van Zinter Klaas”.

Bij afwezigheid van een schoorsteen worden schoenen gezet bij een raam of de voordeur. Het zetten van een schoen bij een raam komt door het werpen van geldstukken door Nicolaas, zoals dit is gebeurd bij de drie huwbare dochters. Dit is één van de meest bekende legenden van de Heilige Nicolaas.

In de avond wordt de schoen gezet en is het Sinterklaasliedjes zingen. In de schoen gaat vaak een verlanglijstje en een tekening van het kind voor de Sint.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 10 november 2023

~~~

SCHOORSTEEN

Vele jaren terug hadden huisvestingen geen schoorsteen. In het midden van de ruimte was een gat in het dak, waardoor de rook van het vuur naar buiten kon gaan.

Schoorstenen komen voor het eerst voor bij de onderkomens van edelen. Het zijn burchten en kastelen in de 13e eeuw die het eerst een schoorsteen kennen. Later worden deze gebouwd op huizen, boerderijen en fabrieken.

De metgezellen van Sinterklaas komen aan informatie van de bewoners van een ruimte door naar de schoorsteen te klimmen, erin te gaan en te luisteren wat er gebeurd. Door de schoorsteen gaan, betekent zwart worden van het roet dat in de schoorsteen is door het verbranden van hout en kolen.

In de geschiedenis van Sinterklaas is roet van belang want metgezellen die zwart zijn gemaakt, verpersoonlijken de duivel. Ook symboliseren as en roet het vergankelijke van het leven van mens en dier. Door zich in te smeren met roet wordt de verbinding gezocht met overleden ouders en voorouders. Dit is al toegepast in de Germaanse tijd.

Geplaatst: 20 september 2023

~~~

NAAM SINTERKLAAS

In plaats van te spreken van Sint-Nicolaas is er de naam Sinterklaas. Van Sint-Nicolaas of Heilige Nicolaas wordt gesproken als de historische Nicolaas wordt bedoeld. De naam Sinterklaas hoort bij de huidige traditie. Voor de verklaring van de naam Sinterklaas zijn er enkele denkrichtingen.

De naam Sinterklaas is mogelijk ontstaan door de voor de bevolking opgelegde verboden in de tijd van de Reformatie. In die periode is het feest van Sint-Nicolaas door de protestantse overheid niet toegestaan en ook zijn naam mag niet worden genoemd. Er wordt dan gesproken van “Heer Klaas” en “Sint Heer Klaas”. Bij het snel uitspreken van “Sint Heer Klaas” ontstaat het woord “Sinterklaas”.

Een andere mogelijkheid van het ontstaan van de naam Sinterklaas is de overgang van Sint-Nicolaas naar Sinteneklaas en vervolgens naar Sintereklaas om naderhand uit te komen bij Sinterklaas. Als derde, mogelijke verklaring is dat Sint-Nicolaas verandert in Sinte Klaas en daarna overgaat in Sinterklaas.

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 16 februari 2023

~~~

ATTRIBUTEN

Er zijn allerlei attributen, die bij Sint-Nicolaas worden afgebeeld. Een karakteriserend teken is een anker en dit naar aanleiding van de legende van de redding door Nicolaas van mensen in nood op zee.

Anker met Sint-Nicolaas, gemaakt door André Roks, kunstenaar uit de Nederlandse grensplaats Zundert.

Sinterklaas heeft een staf bij zich, die ook kromstaf wordt genoemd. Het is een uiting van bisschoppelijke waardigheid. De staf staat symbool voor macht, want een bisschop staat hoog in de kerkelijke hiërarchie. Een juiste staf is van hout gemaakt en heeft een gouden kleur. De staf kent een grote krul, die lijkt op een haak, om mensen bijeen te houden. Dit verwijst naar de herder, die de kudde schapen bijeenhoudt. Met de staf doet Sinterklaas dan ook denken aan een herder, die zorg verleent aan mensen, wat bij een bisschop pastorale zorg heet. De staf wordt met de krul naar voren gedragen, als de bisschop zich bevindt in het gebied van zijn bisdom. Als Sinterklaas in Nederland en Vlaanderen verblijft, draagt hij de kromstaf met de krul naar achteren.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 5 april 2024

~~~

REFORMATIE

Het Sinterklaasfeest heeft meermaals onder druk gestaan, maar komt een moeilijke periode steeds te boven. Zo is in de 20e eeuw de oprukkende Kerstman een bedreiging, maar de Sint heeft zich weten te herpakken. In de 21e eeuw geldt dit te bovenkomen ook voor de hoogoplopende commotie omtrent metgezel Zwarte Piet. Enkele eeuwen eerder is het de Reformatie die het vieren van het Sinterklaasfeest moeilijk maakt.

Aangenomen is dat de Reformatie in 1517 begint. In dat jaar publiceert Maarten Luther (1483-1546) zijn 95 stellingen om tot hervormingen van de katholieke kerk te komen. Maarten Luther wil niet alleen hert kerstfeest afschaffen, maar ook dat van Sinterklaas. Uiteindelijk heeft Luther een schamel succesje geboekt met het willen laten verdwijnen van het Sinterklaasfeest. In Nederland en België wordt de opstand tegen katholieken nadrukkelijk gevoeld in 1566, als de Beeldenstorm veel vernielt, zoals kerken en beelden. Ook heel wat beeltenissen van de Heilige Nicolaas moeten het ontgelden.

Tijdens de Reformatie is de viering van het Sinterklaasfeest verboden en dit zowel op straat, als thuis. In het openbaar verschijnt Sinterklaas dan ook niet meer. Het feest wordt wel binnenskamers gevierd. De kerkelijke viering van Sint-Nicolaas is door protestanten niet toegestaan. Dominees van de protestantse kerken houden flinke tirades tegen Sinterklaas en het Sinterklaasfeest. Menig stadsbestuur verbiedt om in het openbaar de schoenen van kinderen te zetten en daardoor ontvangen de kleinsten geen cadeautjes. Echter, Sint-Nicolaas overleeft de periode dat hij door protestante overheersers in de ban is gedaan. Het tij begint wat te keren aan het eind van de 18e-begin 19e eeuw. In deze periode beginnen verlichte predikanten van enkele protestantse kerken belangstelling te krijgen voor Sint-Nicolaas. In de 19e eeuw komt Sinterklaas ijzersterk terug. De traditie van het Sinterklaasfeest blijkt ongekend groot en absoluut niet vergeten.

Geplaatst: 26 september 2022
Laatst gewijzigd: 12 december 2022

~~~

SINTERKLAASFEEST

Het Sinterklaasfeest wordt in heel wat landen gevierd, zoals in België, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Oekraïne, Oostenrijk, Verenigde Staten van Amerika en Zwitserland. Echter, in elk land of streek is er een eigen feest. De Sinterklaasfeesten zijn uitvloeisels van eeuwenoude rituelen.

In Nederland is het vooral 5 december en in België op 6 december dat de Sint cadeautjes brengt. Bij intochten en andere festiviteiten wordt Sinterklaas vergezeld door metgezellen en veelal zijn dit (Zwarte) Pieten.

In het Oostenrijkse Tirol maken Sinterklaas en de duivelse Krampus hun opwachting in menige plaats. Het gebeurt dat zij zich ook op kerstmarkten laten zien. Veelal op 5 en 6 december zijn in het Italiaanse Zuid-Tirol speciale activiteiten met Sinterklaas en zijn gevolg.

In Duitsland komen de feesten van de Sint met name voor in Beieren en langs de grens met Nederland. In Frankrijk en dan vooral in Lotharingen, zijn er festiviteiten op 5 en 6 december.

Voor de kinderen in Oekraïne is het op de ochtend van 6 december feest, als er een cadeautje onder het kussen van het bed ligt.

Geplaatst: 11 januari 2023
Laatst gewijzigd: 31 augustus 2023

~~~

INTOCHT

Elk jaar komt Sinterklaas in België en Nederland aan. Dit is steeds een feestelijke gebeurtenis en brengt veel belangstellenden op de been. Sinterklaas en zijn metgezellen worden officieel verwelkomd door de voorzitter van de organisatie van de intocht. In elke plaats is er ook een hoogwaardigheidsbekleder, als burgemeester, locoburgemeester of wethouder (schepen) die een toespraakje heeft voor de Spaanse gasten en de vele toeschouwers. In ‘s-Gravenhage is tevens de ambassadeur van Spanje aanwezig.

Er is sprake van een intocht te Leiden op 4 december 1840, dit meldt de Leydse Courant op 27 november 1840. Echter, hier wordt niet gesproken van een officiële intocht met ontvangst door een afvaardiging van het stadsbestuur. Verder zijn er stoeten te Zwolle in 1873, Utrecht in 1876 en Amsterdam in 1878. De organisatoren zijn onder meer boeren, studenten en grappenmakers.

intocht te Bergen op Zoom
intocht te Bergen op Zoom

De eerste, officiële intocht met ontvangst door de burgemeester, is gehouden in het Nederlands-Limburgse Venray. Dit gebeurde in 1888 en daarna heeft de officiële intocht op vele plaatsen navolging gekregen. Vrijwel steeds wordt de Sint ontvangen door de burgemeester van de plaats. De burgemeester verwelkomt de hoge, Spaanse gasten en de Sint zegt dat hij weer blij is hier te zijn.

Op 22 november 1952 is er de eerste, grote intocht in Amsterdam. De omroep NTS maakt er een registratie van die op de televisie wordt uitgezonden. De populaire presentatrice Mies Bouman (1929-2018) verwelkomt Sinterklaas met zijn metgezellen aan de kade nabij de Sint-Nicolaasbasiliek, naast het Centraal Station. Bij deze intocht zijn ook aanwezig Juliana (1909-2004), koningin der Nederlanden (1948-1980) met haar jongste dochters Margriet (1943) en Marijke (1947-2019). In 1967 wordt de eerste, grote, landelijke intocht op de televisie georganiseerd, die in kleur wordt uitgezonden.

In 1952 is er ook in Rotterdam de eerste intocht en wel met de boot “Erasmus” en wel op woensdagmiddag, als de kinderen vrij van school zijn. In 1960 komt de intocht in Rotterdam op de televisie. Sinterklaas (Onno Ruding, 1939, student en later minister van Financiën en bankier) wordt welkom geheten door televisiepersoonlijkheid Mies Bouman. Sinds halverwege de 20e eeuw organiseert het SNIC (Sint Nicolaas Intocht Comité) de intocht te Rotterdam. De studenten die achter het SNIC staan, leveren op deze wijze een grote bijdrage aan de cultuur in de Maasstad. Daarnaast is de omvangrijke activiteit een prima gelegenheid voor hen ervaring op te doen met het opzetten van een groot evenement.

Tijdens de intocht in 1965 te Vlissingen gooit Sinterklaas demonstratief de zak van Zwarte Piet over boord. Het is een daad om kinderen niet meer bang te laten zijn, dat zij worden meegenomen naar Spanje.

in menige plaats wordt de Sint ontvangen door de burgemeester, zo ook in Bergen op Zoom voor het bordes van het stadhuis (2022)

De landelijke intocht van Sinterklaas en zijn trouwe metgezellen vindt in Vlaanderen plaats te Antwerpen. Sinterklaas met zijn gevolg komt per boot aan in de haven bij Het Steen en gaat vervolgens naar de Grote Markt. Daar wordt hij ontvangen door de burgemeester of een van de schepenen. In de jaren 50, 60 en 70 van de 20e eeuw doen ook praalwagens, dieren, acrobaten en muziekkorpsen mee in de stoet van de intocht. In Nederland wordt elk jaar een andere aankomstplaats gekozen. Voor deze landelijke intocht is er een vaste plaats op de jaarkalender, namelijk half november. De intocht vindt plaats op de eerste zaterdag na 11 november, dat de feestdag is van Sint-Maarten. De vroegste intocht is dan op 12 november en de laatste mogelijkheid is 18 november.

intocht Antwerpen 2023
intocht Antwerpen 2023
intocht Antwerpen 2023

De intocht van de Sint met zijn gevolg te Antwerpen gebeurt in 2023 onder verre van ideale weersomstandigheden. Het regent veel en hard; bijgevolg zijn de Spaanse gasten en toeschouwers doornat. De Sint besluit niet op zijn schimmel te stappen, maar kruipt even in een koets om vervolgens weer uit te stappen en te voet verder te gaan naar de Grote Markt. De trouwe schimmel gaat zonder Sinterklaas verder.

veel regen bij de intocht in Antwerpen 2023, de Sint gaat te voet en de schimmel is zonder berijder

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 22 maart 2024

~~~

SCHIMMEL

In Nederland en Vlaanderen verplaatst Sinterklaas zich vaak op een schimmel, een paard met haar dat geheel of grotendeels wit of lichtgrijs is. Het rijden van Sinterklaas op een schimmel kan zijn ontleend aan de Germaanse God Wodan, die zich op een achtbenig wit dier door de lucht heeft verplaatst.
Een andere verklaring van het gebruik van een schimmel door de Sint is, dat voorname personen, zoals vorsten, zich op een paard laten zien. Op een paard gezeten, doet de ruiter verheffen boven de mensen op de grond en hierdoor wordt ook een beter uitzicht verkregen. De schimmel bij Sint-Nicolaas kan ook gekomen zijn door de schilderkunst over Sint-Maarten. In de iconografie na de kruistochten, wordt Sint-Maarten op een wit paard weergegeven. Martinus van Tours (±316-397), is officier in het leger. Op een winterse dag ziet hij, bij een stadspoort van de Franse stad Amiens, een bedelaar. Aangezien hij niets bij zich heeft, pakt hij zijn zwaard en snijdt de helft van zijn mantel af. Vervolgens geeft hij het deel van de mantel aan de bedelaar. Later is Martinus bisschop van Tours (371-397).

de schimmel van Sinterklaas te Bergen op Zoom
De schimmel van Sinterklaas te Sint-Niklaas. Foto: Jos Daems.

De schimmel, komt niet vaak voor, maar het paard kan heel snel zijn, want in de sport heeft een schimmel unieke prestaties geleverd. In de geschiedenis van de paardensport zijn er opzienbarende overwinningen van schimmels. In 1868 en 1871 wint “The Lamb”, als eerste schimmel, de Engelse Grand National op de renbaan van de Aintree Racecourse, nabij Liverpool. Sinds 1839 is dit de beroemdste hindernisrace in Engeland. Een andere schimmel, die de Grand National heeft gewonnen, is het paard met de typerende naam “Nicolaus Silver” in 1961 en “Neptune Collonges” in 2012.
Schimmels hebben zich ook onderscheiden in de Engelse Epsom Downs Racecourse, de Epsom Derby, de meest prestigieuze derby in Surrey. De winnende schimmels waren “Gustavus” in 1821, “Tagalie” in 1912, “Mahmoud” in 1936 en “Airbone” was de laatste in 1946. De algemene term “derby” is afkomstig van de Epsom Derby, die sinds 1780 wordt gehouden.

na de intocht gaat de schimmel van de Sint weer naar de stal, zoals hier in Bergen op Zoom en Piet heeft nog wortelen voor het trouwe dier (2022)

In menige plaats komt de Sint aan met een boot en vervolgens stapt hij op een schimmel. Dit geeft steeds een vertrouwd beeld. Ook gaat Sinterklaas zich veelal op de schimmel verplaatsen, als hij een rijtour maakt of meerijdt in een stoet. Daarna gaat de trouwe viervoeter terug naar de stal.

de nagemaakte schimmel van de Sint staat in het luxe warenhuis De Bijenkorf te Rotterdam (2022)

Soms doet in grote winkels een nagemaakte schimmel dienst als aandachttrekker om de verkoop van geschenken te stimuleren.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 9 februari 2024

~~~

STOOMBOOT

De Sint verplaatst zich meestal per paard en dan specifiek met een schimmel, zoals dit een deftig persoon, als een bisschop, betaamt. Echter, de verplaatsingen van Sint-Nicolaas gebeuren ook met andere vervoermiddelen, zoals een ezel, auto, motorboot, luchtballon, motorisch vliegtuig, zweefvliegtuig, trein en vooral stoomboot.

De boot, waarmee de Sint met zijn gevolg aankomt in Nederland en Vlaanderen, heeft niet steeds dezelfde naam. De naam “Pakjesboot”, gevolg door een nummer, komt veelvuldig voor. Deze boot heeft menig keer het nummer 12. Bij landelijke intochten is dit menig keer de vroegere Hydrograaf (1910). Dit voormalig schip om metingen op de zeebodem te maken, komt jarenlang rond half november met Sinterklaas op de televisie. De eerste keer dat de de voormalige Hydrograaf dienst doet als stoomboot is in 1985.

Bij de intocht in het Nederlandse Bergen op Zoom is de naam “Pakjesboot 11”. Wellicht verwijst het getal 11 naar carnaval, want “Vastenavend” wordt in die plaats groots gevierd.

Het nostalgisch gevoel overheerst om de Sint in de 21e eeuw nog op een stoomboot te zien. In het boek van Jan Schenkman “Sint Nikolaas en zijn knecht” uit 1850 komt voor het lied “Zie ginds komt de stoomboot”. In de 19e eeuw is de stoomboot een modern vervoermiddel, want het vervangt een groot zeilschip. Door in die tijd van een modern middel gebruik te maken om zich te verplaatsen van Spanje naar Nederland en Vlaanderen meet de Sint zich een eigentijds imago aan. Echter, dat is gebeurd in de 19e eeuw …

Geplaatst: 17 oktober 2022
Laatst gewijzigd: 26 februari 2024

~~~

BOEK
het boek van Sinterklaas

Sinterklaas heeft steeds een boek bij, waarin alles van kinderen en ouderen is opgetekend. De benodigde informatie voor het boek ontvangt de Sint van zijn metgezellen. Bij elk nieuwtje wordt weer wat meer in het dikke boek opgetekend. Zo weet Sinterklaas alles van iedereen.

De basis voor het grote boek van Sinterklaas is het evangelieboek. Op iconen is de Heilige Nicolaas veelal afgebeeld met het evangelieboek in de hand.

Geplaatst: 25 mei 2023

~~~

BEZOEKEN

Na de intocht bezoekt Sinterklaas met zijn gevolg heel wat scholen, verenigingen en bedrijven. Rond 1870 begint een traditie van schoolbezoeken door Sinterklaas. Ook komt hij bij velen thuis op bezoek. Sinterklaas geeft ook de kwetsbaren aandacht, zo gaat hij naar tehuizen, verpleeghuizen, inrichtingen en ziekenhuizen. Sinterklaas heeft altijd aandacht voor minder bedeelden en zieke mensen. De agenda van Sinterklaas zit dan ook overvol als hij in België en Nederland verblijft.

Sinterklaas op bezoek bij de kinderen in het ziekenhuis te Bergen op Zoom in 1964.

Tijdens het bezoeken van kinderen, ouders en oudere mensen maakt Sinterklaas geen onderscheid in sociale klassen en huidskleur. Of iemand rijk of arm is speelt bij hem geen rol en dat geldt ook voor zij met een blanke, donkere of andere huidskleur. Bij Sinterklaas is iedereen gelijkwaardig.

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 6 november 2023

~~~

SINTERKLAASVIERINGEN IN EN VLAK NA DE TWEEDE WERELDOORLOG

In de jaren 1940-1944 is er in België en Nederland op bescheiden schaal werk gemaakt van Sinterklaasvieringen. In deze jaren van de Tweede Wereldoorlog zijn er beperkingen opgelegd om vieringen te organiseren. Ook zijn de financiële middelen krap om veel activiteiten in de Sinterklaastijd te ontplooien.

In de perioden 1945-1950, de eerste jaren in de tijd van de bevrijding, worden weer Sinterklaasvieringen georganiseerd door comités en verenigingen. Echter, in heel wat gezinnen is het soberheid wat betreft het cadeautjes geven. Dit komt door de schaarse aanwezigheid van producten en de beperkte geldmiddelen. Het gebrek aan financiën speelt vooral in gezinnen waar de vader tijdens de oorlog is omgekomen in het verzet. In dergelijke situaties heeft de Nederlandse Stichting 1940-1945 enige hulp geboden om in een vaderloos gezin toch wat mogelijk te maken in de Sinterklaastijd.

Geplaatst 21 februari 2022

~~~

LEKKERNIJEN
lekkernijen in een versierde etalage te Antwerpen in 2023

Lekkernijen zijn etenswaren en dranken, die aangenaam van smaak en geur zijn. Bij het jaarlijkse feest van Sint-Nicolaas zijn lekkernijen veelal amandelstaven, banketletters, borstplaat, chocoladefiguren, chocoladeletters, chocolade munten, Dinantse koek, fondant, kruidnoten, marsepein, moppen, noppen, pepernoten, speculaas, speculaaspoppen, suikerwerk, taaitaai en taaitaaipoppen.

Lekkernijen als snoep behoren al eeuwen tot het Sint-Nicolaasfeest. Zo staan op een 17e eeuws schilderij van Jan Steen (1626-1679) lekkernijen. Het schilderij “Het Sint-Nicolaasfeest” is gemaakt met olieverf op doek tussen 1665 en 1668, heeft als afmetingen 82 bij 71 centimeter en laat afbeeldingen zien van koeken, vruchten en een geldstuk in een appel.

Sinterklaasvorm voor het maken van chocoladefiguur
Letters

Het geven van letters met Sinterklaas heeft een lange traditie. De letters zijn afgeleid van de Runen, want het Runenschrift is het oudst bekende schrift, dat door Germaanse volkeren is gebruikt. Dit is een overeenkomst tussen de Germaanse Oppergod Wodan en Sint-Nicolaas. In de Romeinse tijd hebben de kinderen les in het leren van het alfabet. De letters zijn van brooddeeg. In de middeleeuwen worden op kloosterscholen letters van brooddeeg gemaakt en dienen leerlingen te helpen bij het leren lezen en schrijven. Na de schooltijd worden de broodletters verorberd.

In de 19e eeuw is het een traditie cadeautjes aan de Sint te verbergen onder een tafelkleed of bedlaken. Een letter van brooddeeg ligt dan op het doek en deze is de eerste letter van de voornaam van het kind. Hierdoor weet de gelovige dat de Sint wat voor hem of haar heeft gelegd onder het kleed of laken.

Letters zijn eerst van brooddeeg en later van koek of banket. Chocoladeletters zijn van nog later datum en worden gemaakt vanaf het eind van de 19e eeuw.

Sinds 2023 worden chocoladeletters in braille meer geproduceerd. Zo’n letter heeft betekenis voor blinden door op de letter geplaatste puntjes.

Het aantal letters dat in de jaren van het tweede decennium van de 21e eeuw in Nederland wordt gegeten bedraagt meer dan 20 miljoen. Ongeveer 80% van deze letters is van melkchocolade, bijna 12% is van pure chocolade en zo’n 8% is van witte chocolade. Tussen de chocoladeletters van fabrikanten zijn smaakverschillen waar te nemen. De letters van S van Sint, P van Piet en papa en M van mama/moeder worden het meest verkocht. Alle letters hebben per prijsklasse hetzelfde chocoladegewicht, dus een M weegt even zwaar als een I of J. Wel is de letter M groter dan de andere letters en de I en J zijn dan weer dikker.

Chocolade munten
chocolade munten in gouden en zilveren verpakking, deze verwijzen naar de legende van de drie huwbare dochters

Chocolade munten, verpakt in zilver- of goudkleurig papier, verwijzen naar de geldstukken uit de legende van “de drie huwbare dochters”. Ook het hart van suikergoed of marsepein en de “vrijer van speculaas” verwijzen naar deze legende.

Suikergoed

De afbeelding van een varken als lekkernij van bijvoorbeeld suikergoed of marsepein behoort tot de tradities van het Sinterklaasfeest. De naamdag van Sint-Nicolaas is 6 december en deze valt in een wintermaand. Er is dan voedsel dat in de vorige maand, november, is bereid. November wordt dan ook de slachtmaand genoemd, waarin varkens worden geslacht om de winter door te komen. Het eten van snoepgoed met de afbeelding van een varken gebeurt dan in de maand december.

Speculaas
speculaasplank

Vooral in de Sinterklaastijd wordt veel speculaas gegeten. De speculaas is samengesteld uit een mengsel van kruiden, zoals gemberpoeder voor een scherpe, zoete smaak, kaneel als aromatische smaakmaker, kardemom als citroenachtige gembersoort, kruidnagel voor een kruidige verfijning, nootmuskaat als versterkende specerij en witte peper voor een extra pittige gewaarwording. Speculaas heeft veelal een platte vorm en kent voorstellingen als een speculaaspop met Sinterklaas. Ook liefdeskoeken, levenskoeken en Duitse “Lebkuchen” hebben sterke eigenschappen van speculaas. Een speculaaspop is ook wel “vrijer” genoemd en is als gift een uitnodiging voor een liefdesrelatie. Dit gebruik is rond 1400 ontstaan.
“Lebkuchen” worden in heel wat Duitse plaatsen aangeboden. Er zijn bakkerijen die van “Lebkuchen” een specialiteit van hebben gemaakt, zoals Bäckerei-Konditorei-Café-Hotel Zimmermann, Kurparkweg 2, 79682 Todtmoos. Dit bedrijf heeft ook “Lebkuchen” aan paus Franciscus gegeven.

Lebkuchen van Zimmermann uit Todtmoos in Duitsland
Bieren en likeuren

Dranken als lekkernijen in de Sinterklaastijd zijn bieren, likeuren en wijnen. In de Vlaamse stad Sint-Niklaas zijn dan Sinterklaasbier (blond) en (Zwarte) Pietenbier (donker) te verkrijgen. Ook is er in deze “Stad van de Sint” kruidenlikeur “Liqueur de Saint-Nicolas” met 35% alcohol verkrijgbaar van Brouwerij Verhofstede uit het Vlaamse Nieuwkerken-Waas. Verder is speculaaslikeur in de handel. Speculaaslikeur wordt onder andere gebotteld door het bedrijf Weduwe S. Joustra & Zn uit Sneek. De drank is gemaakt op basis van Beerinnenburg met een vleugje kaneel. De likeur is speciaal gebotteld voor Sinterklaas en heeft 15% alcohol. Andere producenten van speculaaslikeur zijn onder meer Zuidam Distillers uit Baarle-Nassau en A. van Wees uit Amsterdam.

speculaaslikeur uit Sneek van de Weduwe S. Joustra & Zn

Speciale wijnen zijn Saint-Nicolas de Bourqueil en Château Saint-Nicolas uit Frankrijk. Natuurlijk mag de bisschopswijn niet ontbreken.

Bisschopswijn

Bisschopswijn heeft een lange geschiedenis en de voorloper is Hyprocras (Hypocras of Hippocras). Dit is een drank op basis van wijn, honing en enkele specerijen. Het verhaal is dat de wijn is uitgevonden door de Griekse arts Hippocrates, die leefde in de 5e eeuw vóór Christus. Echter, de naam Hyprocras komt pas voor in de 14e eeuw. Hyprocras is de naam van een zak, die door Hypocrates is uitgevonden. Kruiden zijn gekweekt in rode wijn en deze worden door een kegelvormige zak uit de rode wijn gezeefd. De oorsprong van de naam “bisschopswijn” ligt in Duitsland. In mijters van aardewerk wordt de wijn bewaard en heeft de naam “Bishof”. In Nederland wordt in 1847 gesproken van de naam “bisschop” voor de rode wijn. Het woord “bisschopwijn” komt in 1875 voor het eerst voor. Het is dan “bisschopwijn” en dan zonder een “s”. Het woord “bisschopswijn” dus met een “s” is van iets later datum en is in de Nederlandse taal de correcte schrijfwijze.

Bisschopwijn van producent Siebrand

Bisschopswijn wordt vooral dampend warm gedronken in de Sinterklaasperiode van half november tot begin december. Het is een kruidige, zoete, rode drank en bijzonder geschikt voor koude, winterse dagen. In de wijn zijn producten opgenomen als kaneel, kruidnagel, steranijs, citroen en vaak honing. Bisschopswijn lijkt op gloeiwijn (glühwein). Het onderscheid tussen bisschopswijn en gloeiwijn is dat in gloeiwijn geen citroen, maar sinaasappel is verwerkt.

In Nederland wordt bisschopswijn onder andere geproduceerd in IJsselmonde door het bedrijf Siebrand BV, Kampen. Het product heeft de naam “Siebrand Bisschopwijn” en is gemaakt volgens oud-Hollands familierecept. Het alcoholpercentage is 8,5 en de wijn is verpakt in flessen van 0,7 liter.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 11 mei 2024

~~~

ETALAGEVERSIERING
grote chocoladepop van Sinterklaas in versierde etalage te Antwerpen in 2023
chocoladeproducten in een etalage
speculaaspoppen in een uitstalraam

In de periode van eind oktober tot begin december zijn heel wat etalages versierd met allerlei uitingen om het Sinterklaasfeest extra te belichten. De versierde uitstalramen komen met name voor in winkels van bakkers, banketbakkers en zaken waar artikelen worden verkocht, zoals chocolade, snoep en speelgoed.

versierde etalage te Antwerpen in 2023

De etalages tonen niet alleen aangeboden waren, maar ook poppen, beelden, schilderijen en tekeningen met Sinterklaas. Doordat ondernemende winkeliers hun zaken in de Sinterklaastijd versieren, dragen zij bij aan een grotere sfeer in de winkelstraten.

de Sint van chocolade in een etalage

Geplaatst: 9 december 2022
Laatst gewijzigd: 21 november 2023

~~~

SPANJE

Spanje heeft niets met Sint-Nicolaas. Sint-Nicolaas komt hier dus niet vandaan. Het is een bedenksel uit de 19e eeuw en in menig lied komt Spanje voor als de herkomst van Sint-Nicolaas, zoals “Zie ginds komt de stoomboot, uit Spanje weer aan …”

Een andere, onjuiste interpretatie heeft te maken met menige afbeelding van Sint-Nicolaas. Menig keer is de Heilige Nicolaas te zien met drie gouden ballen op het evangelieboek. De afbeelding is afgeleid van de legende van “de drie huwbare dochters”. Deze ballen worden ook gezien als “appeltjes van Oranje” en mandarijnen en sinaasappelen komen uit Spanje.

Nog een niet-correcte interpretatie gaat over de metgezellen van Sinterklaas. In de middeleeuwen was Spanje het land van de Moren, want de daar aanwezige moslims werden zo genoemd. De geschiedenis vertelt dat Moren zwart zijn. De verwijzing naar de zwarte metgezellen van Sinterklaas ligt dan voor de hand en het in de zak mee moeten naar Spanje is dan een grote straf.

Nog een foutieve interpretatie van “uit Spanje komen” is het per schip brengen van buitenlandse vruchten van Spanje naar Nederland en België. Sinterklaas komt ook met de boot uit Spanje; hij komt uit een compleet andere wereld en brengt exotische producten mee, als vruchten, noten en andere lekkernijen. Echter, dit is niet de realiteit van Sinterklaas.

Een niet juiste uitleg betreft ook een situatie uit de late middeleeuwen. Ferdinand II (1452-1516), koning van Aragon, trouwt in 1469 met Isabella I (1451-1504), koningin van Castilië. Door dit huwelijk wordt het Spaanse rijk enorm vergroot. Immers, Ferdinand II wordt ook koning van Sicilië en koning van Napels. Tot het grondgebied van Napels behoort ook Bari, waar de Heilige Nicolaas zijn laatste rustplaats heeft.

Bovendien vermelden oude legenden van Sint-Nicolaas niets over Spanje.

Alle beschreven situaties tonen aan, dat Sinterklaas geen herkomst van Spanje kent. Dat hij uit Spanje komt is louter een verzinsel, dat wel in een sprookje past.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 8 december 2023

~~~

ZWARTE KLAAS

In Nederland komen zwart vermomde figuren voor en dit al in de 18e eeuw. Zij hebben kettingen, zak en roe bij zich en maken kinderen bang.

Bij Sint-Nicolaas is Zwarte Klaas knecht geweest in Nederland en Vlaanderen. Van origine als duivel en daardoor is hij de tegenkracht van de witte Sint-Nicolaas. In de tijd van de Reformatie is het verboden dat Sint-Nicolaas zich vertoont. Soms laat Zwarte Klaas dan van zich spreken. Zwarte Klaas, die een zwarte huidskleur heeft, neemt dan het heft in handen en gedraagt zich als een angstaanjagende boeman, die dreigt en straft het kwade, maar beloont het goede. Zwarte Klaas beoogt kinderen en belaagt jonge vrouwen. Hij rammelt met een ketting, zoals ook de duivel doet, dreigt met een roe om te slaan en heeft een zak bij. Zwarte Klaas tikt op de ruiten en bonst op deuren. Later wordt gesproken van Zwarte Piet in plaats van Zwarte Klaas. Zowel de benaming Zwarte Klaas als die van Zwarte Piet zijn bijnamen voor de duivel. Sint-Nicolaas heeft dus duivelse begeleiders en deze zijn pikzwart, zoals Krampus in Midden-Europa.

Ongeveer vanaf het jaar 1800 verdwijnt de boeman Zwarte Klaas langzaam uit beeld en rond 1850 is hij verdwenen. De maatschappij is veranderd en bangmakerij wordt als niet erg passend gezien. Sprookjes, met fantasiefiguren, bieden plaats om te griezelen. De metgezellen van Sint-Nicolaas kleuren deze verandering en worden voor velen sprookjesfiguren.

De metgezel van Sint-Nicolaas komt sinds 1825 voor en neemt het boeman zijn over van Zwarte Klaas. Hierdoor wordt de Sint een meer waardige bisschop.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 17 september 2023

~~~

METGEZELLEN IN EUROPA

De geschiedenis leert, dat de metgezellen van Sint-Nicolaas zwart zijn. Een reden is dat Nicolaas de duivel overwint. De duivel is de grote tegenpool van de Heilige Nicolaas. Deze tegengestelde figuur is zwartgeblakerd door het verblijf in de hel. Hierdoor ontstaat de tegenstelling tussen goed en kwaad, waarbij het goede het kwade verslaat. Deze tegenstelling komt dan tot uiting in het wit van Sint-Nicolaas en het zwart van de duivel.

Enige metgezellen van Sint-Nicolaas hebben kettingen bij zich. Het gebruik van kettingen is al duizenden jaren oud, want vóór Christus zijn deze al van belang. Publius Cornelius Tacitus (±56-117), Romeins consul, historicus, redenaar en schrijver bericht hierover rond het jaar 100. Hij schrijft dat niemand het heilig woud mocht betreden zonder kettingen. Geboeid zijn toont de onderworpenheid aan de godheid.

In het volgende wordt aandacht besteed aan:
– Duivel
– Krampus
– Knecht Ruprecht
– Klaubauf
– Hans Trapp
– Hans Muff
– Pelzmärtel
– Père Fouettard
– Schmutzli
– Schmützbartl
– Percht
– Cert
– Joulupukki
– Moren
– Ontwikkeling van Zwarte Piet
– Zwarte Piet in de ban
– Kenmerken van Zwarte Piet

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 16 juli 2023

DUIVEL

De assistent van Sint-Nicolaas heeft een donkere huidskleur, die verwijst naar de duivel. Deze situatie komt voor sinds de middeleeuwse tijd van de cultus van Sint-Nicolaas. Het zijn duistere figuren die zich ophouden bij de Sint. Met een zwart gemaakt gezicht worden aan de duivel gerelateerde metgezellen uitgebeeld. De begeleider is een “Zwarte Man”. Deze metgezel wordt gezien als een vóór-christelijk personage en symboliseert de duivel. De “Zwarte Man” kenmerkt zich niet alleen door een donkere huidskleur, maar is ook een griezelige, onvriendelijke verschijning, die met kettingen rammelt. Hieruit volgt dat er geen enkel verband met slavernij is, want de zwarte knecht gelijkt op de duivel. Het woord knecht is jarenlang gebruikt voor een medewerker in een organisatie.

Zich met roet vermommen is al mogelijk vanaf het moment dat de mens vuur kan maken. Er is dan as beschikbaar om zich met roet in te smeren. Dit is zich doen transformeren naar een duivels personage. Door zich zwart te maken, wil de zwarte gedaante zich in verbinding stellen met overleden voorouders. Dit komt door het roet op het lichaam en zich hierdoor deelgenoot laten maken van de wereld van de doden. Hierdoor is er een verbond met de duivel. Het zich zwart maken met roet is in de tijd van de zonnewende gebeurd op vele plaatsen in Europa en Azië.

Namen voor de duivelse figuur, die Sint-Nicolaas, heeft vergezeld zijn onder meer Beëlzebub, Bullebak, Zwarte Man, Pieter me knecht, Jan en Nicodemus. Later komen benamingen als Pieterbaas, Zwarte Piet en Piet.

Bij Nicolaasfestiviteiten in Midden-Europa laat Sint-Nicolaas zich door duivelse figuren omringen. In landen als België en Nederland zijn het Zwarte Pieten en later Pieten die met Sint-Nicolaas optrekken. De metgezellen van Sint-Nicolaas tonen een heel divers beeld.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 9 juli 2023

KRAMPUS

In de Alpenlanden en de direct daaraan grenzende gebieden, komt Krampus voor als de duivelse begeleider van “Nikolaus”. Deze zwarte duivelsfiguur is vooral actief in Duitsland en Oostenrijk en staat symbool voor het kwade. Hij wil stoute kinderen straffen en is de donkere tegenpool van Sinterklaas, die brave kinderen beloont.

Krampuslauf te München op 10 december 2023

Krampus zorgt voor opschudding in de straten en op pleinen; hij jaagt voorbijgangers angst aan, poogt stoute kinderen te ketenen en hen naar de hel mee te nemen. Krampus ziet er afschrikwekkend en dreigend uit, draagt een grijze of zwarte vacht, rammelt met een ketting, heeft hoorns op het hoofd, toont een lange, puntige, rode tong, gaat op gespleten hoeven en toont een zwart geschminkt gezicht of draagt een zwart/rood masker. Hieruit blijkt dat Krampus veel overeenkomsten vertoont met het uiterlijk van de duivel.

Krampuslauf te München, 10 december 2023

Krampus draagt kettingen en een bos takken. Met de kettingen wil hij stoute kinderen meenemen en hen met de takken hen straffen. Met kettingen en bellen maakt hij lawaai om kwade geesten te verdrijven en mensen angst aan te jagen.

Krampuslauf te München op 10 december 2023

Met Sinterklaas komt Krampus op bezoek bij mensen thuis. Terwijl de Sint geschenken uitdeelt, dreigt Krampus met het meenemen van stoute kinderen, maar in de praktijk doet hij dit niet. Het komt ook voor dat Krampus jonge vrouwen dreigt en hen met de roe slaat op hun achterwerk.

De naam “Krampus” komt uit het Oudhoogduitse woord “klauw” en hij wil stoute kinderen “klauwen” ofwel grijpen.

Er wordt gezegd dat Krampus uit de Oudheid stamt, maar de eerste bronnen, die melding maken van Krampus, dateren uit de 16e eeuw. Krampus is actief bij oude rituelen als symbool van de angstaanjagende wintergeesten, die in de winterperiode van zich doen spreken.

Krampuslauf te München op 10 december 2023

Krampus komt meestal voor in de eerste week van december, vooral op de avond van 5 december, Krampusdag, en in de kerstperiode. In de eerste helft van december zijn er ook Krampuslaufen. Dit zijn optochten met veel Krampussen.

De meeste stoeten met Krampussen zijn in de periode begin december tot Kerstmis. De duivelachtige Krampus laat toeschouwers schrikken, neemt een kind even mee, gaat op de foto met belangstellenden en laat bellen klinken. Krampussen tonen een grote verscheidenheid en dit uit zich in hoorns, vachten, gezichten, bellen en geluiden. Een enkele Krampus draagt een korf op de rug en heeft een roe bij zich. Een enkele Krampus oogt lief en zwaait, knikt, geeft een hand en draagt geen grote hoorns.

Krampuslauf te München op 10 december 2023

Tijdens een Krampuslauf is er veel interactie tussen de schrikaanjagende figuren en het publiek. Krampussen komen heel dicht bij de mensen, raken hen aan, kijken in hun ogen en gaan op de foto met toeschouwers.

Het masker en de kleding van Krampus zijn kostbaar en hebben een aankoopprijs van zo’n € 2.000,00. De maskers wegen veelal tussen de 10 en 15 kilogram.

Sint-Nicolaas wandelt mee in de Krampuslauf te München, 10 december 2023
Christkindl met vleugels in de Krampuslauf te München, 10 december 2023

Een grote, heel druk bezochte Krampuslauf is er in München. In het centrum van de Beierse stad is de Krampuslauf een bekende traditie. De stoet met zo’n 300 Krampussen gaat door de straten van de “Christkindlmarkt”. Behalve Krampussen gaat ook Sint-Nicolaas mee in de stoet, evenals een meisje die als een engel is verkleed. Aan de rondgang doen vele groepen mee uit Beieren, Oostenrijk en het Italiaanse Süd-Tirol.

Behalve in München zijn er in andere plaatsen stoeten met Krampussen, zoals in de Oostenrijkse plaatsen Graz, Innsbruck en Salzburg. Ook in het Italiaanse Süd-Tirol is er een Krampuslauf in Kastelruth/Castelrotto.

De duivelsfiguur Krampus staat aan de basis van menig metgezel van Sint-Nicolaas, zoals Zwarte Piet in België en Nederland.

Krampuslauf te München op 10 december 2023

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 14 december 2023

metgezellen
KNECHT RUPRECHT

In Midden- en Noord-Duitsland komt Knecht Ruprecht voor als metgezel van Sint-Nicolaas. Hij is een monsterlijke verschijning met een grote, donkere baard, hoorns, zwart gezicht en is gehuld in een dierenvacht.
Knecht Ruprecht draagt een lange mantel en heeft een roe bij. Hij roept: “Ich bin der Alte, böse Mann, der aller Kinder fressen kann”, ofwel “Ik ben de oude, kwade man, die alle kinderen kan opvreten”.

Knecht Ruprecht komt , zoals Krampus, uit het bos, dreigt stoute kinderen en wil hen bestraffen.

De naam Ruprecht kan zijn ontstaan uit het Oudhoogduits, dat is gesproken in de periode ±700-±1050). De huidige naam Ruprecht dat staat dan voor “Ruhm Glänzender” (roemrijke glanzende) en dit verwijst naar Wodan. Een andere verklaring van de naam Ruprecht is dat deze komt van “rûhperht, rauwe percht. Het is een verwijzing naar de periode van 12 nachten van Kerstdag (25 december) naar 6 januari, de dag van Perchta of Percht. Deze nachten zijn de heidense 12 nachten; “Rauhnachte” (ruige, zware nachten). Perchta komt uit de Germaanse en Slavische mythologie. Zij rijdt door de lucht en voert de Wilde Jagt van Wodan aan. Perchta beloont vlijt en bestraft luiheid. In het Oudhoogduits komt Perchta van peraht, dat hel of glanzend betekent.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 3 januari 2024

KLAUBAUF

In Tirol is de metgezel van Sint-Nicolaas “Klaubauf”. Hij lijkt op een duivel met grote hoorns en een bang makend, duivels masker op. Klaubauf laat een grote, rode tong zien, die ver uit de mond komt.
Hij is in een schapenvacht gehuld en heeft een grote mand of zak bij om stoute kinderen in te doen. Klaubauf heeft kettingen aan, omdat hij een geketende duivel is.

Geplaatst: 9 mei 2021

HANS TRAPP

Hans Trapp is de metgezel van Sint-Nicolaas (Saint-Nicolas) in de Franse Elzas en Lotharingen. Hij werd ooit genoemd Ruppelz en Ruprecht, als voornaam van de duivel.
De naam “Hans Trapp” is afgeleid van Hans von Trotha (1450-1503), een Duitse, wrede, duivelse ridder, die ook maarschalk is geweest van de keurvorst Filips van de Pfalz (1448-1508).
Hans Trapp is een woest uitziende, zwarte wildeman en is gehuld in dierenhuiden. Hij heeft een roe bij en een korf om stoute kinderen in te doen. Hans Trapp rammelt met kettingen en stampt hard op de grond. Hij begeleidt Nicolaas, die op een ezel zit. Dit gebeurt op 6 december.

Geplaatst: 9 mei 2021

HANS MUFF

In het Duitse Rheinland komt Hans Muff voor. Hij lijkt veel op Knecht Ruprecht met een zwart gezicht, hoorns op het hoofd en gekleed in een zwarte pels. Dit boosaardig figuur heeft veelal een roe en een zak bij.

Geplaatst: 9 mei 2021

PELZMÄRTEL

De donker pels typeert Pelzmärtel, als kwaadaardige begeleider van Sint-Nicolaas in Schwaben, Zuid-Duitsland.
Pelzmärtel gaat de huizen langs en jaagt boze geesten weg met klokgelui. In de zak heeft hij fruit en noten.
Een andere naam voor hem is Belsnickel (Pelsklaas).

Geplaatst: 9 mei 2021

PÈRE FOUETTARD

Père Fouettard is een griezelige metgezel van Sint-Nicolaas (Saint-Nicolas). Hij komt als begeleider voor in het noordoosten van Frankrijk en in enkele delen van het Belgische Wallonië.
Père Fouettard is een grimmig personage met een grote, zwarte baard en hij is geheel in het zwart gekleed. Père Fouettard heeft veelal een roe en een zweep bij. De benaming “Vadertje Zweep” is op hem van toepassing, want hij dreigt stoute kinderen met een zweep.

Geplaatst: 9 mei 2021

SCHMUTZLI

In Zwitserland komt Schmutzli voor en deze naam betekent “smeerlap”. Schmutzli is geheel in het zwart gekleed, draagt een zwarte baard, heeft een zwart gezicht en draagt ketting, zweep en roe.
Schmutzli is de metgezel van “Samichlaus”, de Zwitserse variant van Sint-Nicolaas. Hij dreigt de laatste jaren minder en laat ketting en zweep thuis.

Geplaatst: 9 mei 2021

SCHMÜTZBARTL

In delen van Oostenrijk, waaronder Karinthië, komt Schmützbartl, Smeerbaard, voor. Hij wordt ook Bartl genoemd en lijkt op Klaubauf, met een gehoornd masker op en zwarte schapenvachten om. Schmützbartl heeft een opvallend lange, rode tong.

Geplaatst: 9 mei 2021

PERCHT

Percht komt in delen van Oostenrijk (vooral regio Salzburg, Opper-Oostenrijk en Tirol) en Tsjechië voor als metgezel van Sint-Nicolaas. Percht (Pekker) toont wat overeenkomsten met Krampus, maar is wat minder angstaanjagend. Perchten worden dan ook wel Krampussen genoemd. Perchten trekken door de straten en willen de boze geesten van de winter verdrijven.

Deze figuur lijkt op een duivel met een stok. Soms worden Perchten vergezeld door jongemannen die met zwepen knallen.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 13 november 2023

CERT

In Tsjechië is Cert de bekende metgezel van Sint-Nicolaas. Cert is een duivelse verschijning en is menig keer in het gezelschap van een engel.

Geplaatst: 9 mei 2021

JOULUPUKKI

Joulupukki is in Scandinavische landen de metgezel van Sint-Nicolaas. Hij leeft veelal in Finland op de berg Korvhtunturi. Hij lijkt op Krampus met een geitenvel om en hoorns op het hoofd. Joulupukki zoekt naar stoute kinderen.
Ooit had deze vreemde verschijning het uiterlijk van een kerstbok met de naam “Julbocken”.
Tegenwoordig komt hij in de kersttijd voor. Hij klopt aan de deur en vraagt of er brave kinderen zijn, want stoute kinderen wil hij meenemen.

Geplaatst: 9 mei 2021

MOREN

Onderzoekers beweren dat Zwarte Piet door de islamitische slavenhandel is ontstaan. De slavenjacht van islamitische volkeren, zoals Moren, Saracenen, Tartaren en Turken heeft de traditie van de metgezellen van Sint-Nicolaas beïnvloed. Deze donkere slavenhandelaren hebben ook miljoenen, blanke Europeanen tot slaaf gemaakt. De zwarte kleur van Zwarte Piet houdt verbanden de Noord-Afrikaanse Moren, die een donkere huidskleur hadden.

Geplaatst: 9 mei 2021

ZWARTE PIET

De naam “Zwarte Piet” heeft meer dan één bron. Deze naam is afgeleid van het Duitse spel “Schwarzer Peter”. De naam “Schwarzer Peter” behoort tot de overvaller Johann Peter Petri (1752-1812), een belangrijke handlanger van de misdadiger Johannes Bückler (1779-1803), die Schinderhannes (Hans van de Vilder) is genoemd, omdat zijn opa vilder van dierenhuiden is geweest. Het spel “Schwarzer Peter” houdt onder andere in dat de verliezer van kaartspel “Zwarte Pieten”, de schoppenboer overhoudt. De speler met deze kaart krijgt de opdracht voor een traktatie te zorgen of moet het gezicht zwart maken. Hier komt de uitdrukking “iemand de Zwarte Piet toespelen” vandaan. Het kaartspel is ontstaan in het begin van de 19e eeuw.

De naam Zwarte Piet wordt ook opgemerkt in een prentenboek uit 1868.

De kleur van Zwarte Piet is zwart. Kinderen wordt verteld dat dit komt door het roet van het door de schoorsteen gaan. Voor hen zijn roet en schoorsteen essentieel in de mythe van Zwarte Piet. De kern van het zwart zijn van Zwarte Piet ligt bij zijn afkomst, als afstammeling van de duivel en dit volgens de Germaanse wortels.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 24 mei 2023

ONTWIKKELING VAN ZWARTE PIET

Vele jaren is Zwarte Piet de metgezel van Sint-Nicolaas. De begeleider van de bisschop is eerst een norse, weinig zeggende en dreigende figuur. Tot halverwege de 20e eeuw wordt de Sint menig keer vergezeld door Zwarte Pieten met Krampus-ingrediënten, zoals donkere huidskleur, grote hoorns, rammelende ketting en angstaanjagend gedrag. Immers, Zwarte Piet is een duivelsfiguur met de bijnaam van de duivel. De naam Zwarte Piet is een Nederlandse of Vlaamse uitvinding, maar niet de figuur. De wortels van de figuur Zwarte Piet, dus van zwart geschminkte personen behoren tot de Europese traditie. Er is dan ook geen relatie met het Nederlandse slavernijverleden.

Zwarte Piet te Sint-Niklaas. Foto: Jos Daems.

In de loop van de tijd verandert dit beeld en wordt Zwarte Piet een vriendelijke metgezel van de Sint, die assisteert waar het kan. Hierdoor geniet Zwarte Piet een enorme populariteit. Zwarte Piet laat onder meer de zak om stoute kinderen in te doen en de roe achterwege. De roe is jarenlang gehanteerd als dreigmiddel en heeft betrekking op de opvoedende rol van Sint-Nicolaas en Zwarte Piet. De roe heeft nog een andere betekenis, namelijk als vruchtbaarheidssymbool.
De benaming “Zwarte Piet” roept bij velen positieve bijbetekenissen op, zoals aardig, acrobatiek, grappig, helper, humor, slim, spanning, vriend en zanger. De enige positieve connotatie met “zwart” heeft Zwarte Piet. “Zwart” heeft verder enkel negatieve, onprettige bijgedachten, als code zwart, zwart schaap, zwarte bladzijde en zwartkijker.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 15 juni 2023

ZWARTE PIET IN DE BAN

In het tweede decennium van de 21e eeuw ontstaat er commotie over Zwarte Piet. Volkomen onterecht wordt de metgezel van Sint-Nicolaas in verband gebracht met slavernij en een koloniaal verleden. Tegenstanders met een donkere huidskleur kruipen in de slachtofferrol, voor alles wat hun verre voorouders is aangedaan. Vooral de media geven de Zwarte Piet-haters veelvuldig het podium en organisatoren van Sinterklaasactiviteiten buigen voor de druk van de tegenstanders van Zwarte Piet. Langzaam maar zeker verdwijnt Zwarte Piet uit beeld. In plaats van Zwarte Piet wordt veelal gesproken van Piet.

Een overzicht van de feiten …

In 2011 begint in Nederland een strijd van een groep activisten tegen Zwarte Piet. Deze tegenstanders van Zwarte Piet vinden de metgezel van Sinterklaas racistisch en hij doet denken aan een koloniaal verleden met slavernij. Gedurende 10 jaar wordt de donkere metgezel aangevallen. Ook in België ontstaat weerstand tegen Zwarte Piet. Langzaam maar zeker verandert de graag geziene, verbindende en aardige Zwarte Piet van nationale folklore in een afgedankte, onwelkome gast. Dit gebeurt door fanatieke tegenstanders, massale steun van heel wat media, die de strijd tegen racisme omarmen, angstige lokale bestuurders en bange bedrijven, die absoluut geen stempel van racist willen opgedrukt krijgen. Zwarte Piet verdwijnt uit de reclame van bedrijven, want zij willen niet worden geassocieerd met omstreden onderwerpen als Zwarte Piet. Het is vooral in deze periode dat Zwarte Piet in verband wordt gebracht met de Amerikaanse, racistische “black face”. Zwarte Piet als een variant te zien van ‘black face” getuigt van weinig kennis over Zwarte Piet, die niets te maken heeft met racisme. Zwarte Piet is een mythologische figuur in verschillende gedaanten, zoals deze van de duivel.

Actievoerders, bedrijfsleven, bestuurders, media en politici hebben ervoor gezorgd dat de metgezel van Sint-Nicolaas in België en Nederland van het toneel is verdreven. Op verpakkingen komt de afbeelding van de donkere metgezel niet meer voor. Scholen, televisieprogramma’s, winkels en etalages hebben Zwarte Piet in de ban gedaan.

Voor argumenten van de geschiedenis van Zwarte Piet hebben activisten en media geen belangstelling. Deze ontwikkelingen tonen aan dat, door te zeggen politiek correct te zijn, bedrijven, media en politici zich niet laten “besmetten” met de besmeurde figuur van Zwarte Piet. In dialoog gaan heeft geen zin, zo blijkt telkens weer. Immers, racismezoekers willen geen dialoog, maar hun zin doordrijven. Het gevolg van deze ontwikkelingen is dat ook boeken, verhalen en teksten van Sinterklaasliedjes worden aangepast.

Vanaf november 2021 heeft de Sint veelal in plaats van Zwarte Pieten metgezellen met andere kleuren en roetveegpieten bij. De tegenstanders van Zwarte Piet vinden dat in alle plaatsen de donkere metgezel van Sinterklaas moet verdwijnen. Ook in 2022 en 2023 gaan de actievoerders door. Het lijkt erop dat elke Nederlander de idealen van de Zwarte Piet-tegenstanders moet overnemen. Deze activiteiten krijgen weinig tot geen aandacht meer in de media. De actievoerders zijn een verzameling geworden van beroepsgekwetsten met elke dag een zee van tijd. Sinterklaas heeft nog in enkele, kleinere plaatsen een donkere metgezel bij en ook komt Zwarte Piet voor bij besloten bijeenkomsten.

In België en Nederland is Zwarte Piet in de ban gedaan en is in de zak verdwenen. De nationale cultuur heeft verlies geleden en de traditie van het Sinterklaasfeest heeft aan belang ingeboet.

Het verdwijnen van Zwarte Piet lost de problemen van de activisten niet op. Immers, een schromelijk gebrek aan eigenwaarde is de kern van hun obsessie.

Geplaatst: 18 november 2021
Laatst gewijzigd: 4 mei 2024

~~~

Ode aan Zwarte Piet

dag Zwarte Piet
je kijkt triest
hebt stekende pijn
je zegt niets
hebt koffer gepakt
met kwetsend gevoel

de traditie vertrapt
door onwetende kabaalmakers
erg bange organisatoren
politiek correcte ambtsdragers
en laffe bedrijfsleiders
de zwijgende meerderheid
is stille getuige

je bent toegezongen
populair bij velen
in reclames uitgebuit
dat is voorbij
de Sint besluit
in het vervolg
je maar thuis
te laten in
het verre Spanje
ik mis je
dag Zwarte Piet

Geplaatst: 22 juni 2023

~~~

KENMERKEN VAN ZWARTE PIET

De metgezellen van Sinterklaas te hebben opvallende kenmerken. Zwarte Pieten typeren zich door:
-zijn gelijkwaardig aan Sinterklaas
-spreken correct Nederlands
-zijn goed ontwikkeld
-hebben de sekse man of vrouw
-dragen verschillende haartooien
-hebben lippen van een normale grootte
-dragen soms gouden oorringen en dit louter als versiering
-zijn gekleed op nette en feestelijke wijze
-spannen zich in vrienden van iedereen te zijn
-tonen hun goede zin
-gedragen zich als kinderhelden
-hebben in andere landen donkere collega’s
-zijn zwart.
Door al die kenmerken blijven Zwarte Pieten mythische sprookjesfiguren.

Geplaatst: 9 mei 2021
Gewijzigd: 29 september 2021

~~~

SUNNEKLAAS

Op het Nederlandse eiland Ameland wordt Sunneklaas gevierd. Het is een eeuwenoud, heidens feest met eigen regels op 5 december, dat op Ameland hoog staat aangeschreven als een wintertraditie. Het feest van Sunneklaas heeft wortels in de tijd van de prehistorie, waarbij onder de mensen angst heerst in de winterperiode. Zij zijn bang dat de zon niet meer gaat schijnen. Mannen zijn verkleed, hebben jaren terug een geschminkt gezicht en later een masker op, dragen een stok mee, laten een bromstem horen en gaan de straat op om boze geesten te verdrijven. Vrouwen en kinderen blijven in huis om zich te beschermen tegen de duivelse geesten. De onherkenbaar verklede mannen zijn op zoek naar vrouwen in de straten om hen naar huis te sturen. Ameland verkeert voor deze avond in een andere wereld, die de werkelijkheid even opzijzet.

Amelanders groeien op met het jaarlijkse feest en zien het als een wijze voor de versterking van de onderlinge binding. Het is dan ook een feest voor familieleden, vrienden en bekenden van het eiland. De traditie versterkt de eigen identiteit.

Als het op 5 december donker wordt, komen gemaskerden te voorschijn en als Sunneklazen beelden zij overleden ouders en voorouders uit. Vrouwen mogen op de Sinterklaasavond niet de straat op. Gebeurt dit toch dan worden ze naar binnen “gemept”. Echt slaan, is er net bij, want het is een feest van herkenning. Het is raden wie de verklede man is. Hierna gaat het masker af en wordt er gedanst en gefeest.

Het feest van Sunneklaas is een variant op het Sinterklaasfeest. Het is een vruchtbaarheidsavond, waarbij verklede mannen en snel lopende vrouwen elkaar ontmoeten.

Het feest op Ameland leidt niet tot narigheid. Vrouwen worden niet mishandeld en van racisme is ook geen sprake. Buitenstaanders, die het feest niet begrijpen en er iets van vinden, zijn geen Amelanders.

Toeristen, nieuwsgierigen en journalisten zijn op 5 december niet welkom. Hotels zijn dicht en vakantiehuisjes worden niet verhuurd. Op de boot, die voor de overtocht zorgt van het vaste land naar het eiland, wordt op een bord uitleg gegeven over de spelregels door het gemeentebestuur.

Het feest vindt plaats in een besloten, lokale plaats en dus niet in de openbare ruimte. Bij deze traditionele verkleedavond zijn pottenkijkers niet welkom. Zij die van de wal wel naar het eiland gaan, zoals journalisten, en de historische context van het feest van Sunneklaas niet kennen, tonen geen respect voor de eeuwenoude traditie, want met hun sensatiebehoefte en activistische trekjes, verstoren zij het feest, dat alleen voor de eilandbewoners is.

Op Ameland is tijdens de avond van 5 december sprake van een traditie met een uniek cultureel, immaterieel erfgoed.

Geplaatst: 16 december 2023

~~~

LIEDCULTUUR

De liederen van Sint-Nicolaas/Sinterklaas vormen de meest uitgebreide bijdrage aan de liedcultuur van België en Nederland.

Het oudst bekende Nicolaaslied dateert uit de 11e of 12e eeuw. Het is een plechtige, Latijnse lofzang, genaamd “Nicolaus Gloriatur” (“Nicolaas wordt verheerlijkt”). Wellicht is deze hymne het oudste lied over Sint-Nicolaas. De tekst van het lied wordt in het Franse Albi bewaard. Een deel van de tekst luidt:
Eia, festum innovatur
Chorus noster gratulatur
Christi duce gratia
Qui regnat in gloria
Nova sint solemnia
Et nova sint gaudia
Nicolaus gloriatur
Nicolaus gloriatur
Il caelesti curia
Vitae sumens praemia
In caelesta curia
Vitae sumens praemia
Dit omgezet in het Nederlands geeft:
Hoera, een nieuw feest is ingesteld, Onze schare is blij, Gedreven door de liefde van Christus, Die heerst in eeuwigheid, Het is een nieuwe plechtigheid, En nieuwe vreugde, Nicolaas wordt verheerlijkt, Nicolaas wordt verheerlijkt, In het hemelse hof, Ontvangend de beloning voor zijn levenswandel, In het hemelse hof, Ontvangend de beloning voor zijn levenswandel.

Een Poolse Nicolaashymne is “Nicolai solemnia” (“op het feest van Nicolaas”) en is gemaakt in de 15e eeuw. Een Nederlandstalig lied is “Vrijstersklagt over ’t Sint-Niclaes” en dateert uit 1718. Hierin komen lekkernijen voor als koek, sinaasappelen en vijgen. Het lied komt uit “De Gekroonde Utrechtse Vreede”. De Oostenrijkse componist Joseph Haydn (1732-1809) heeft een “Missa Sancti Nicolai”, “Nicolaimesse” of “Sint-Nicolaasmis” gemaakt in 1772.

Nicolaimesse van Joseph Haydn

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 19 februari 2024

~~~

NEDERLANDSTALIGE, KLASSIEKE LIEDJES

Vele, Nederlandstalige Sint-Nicolaasliedjes vinden hun oorsprong in Duitstalige volksliederen, Duits/Oostenrijkse klassieke muziek en in legenden van de heilige Nicolaas.

-“Zie de maan schijnt door de bomen” (1831). De tekst is van Jan Pieter Heije (1809-1876), arts, dichter, musicus en schrijver. Hij is heel creatief en heeft honderden liedjes gemaakt. De muziek is van Joannes Josephus Viotta (1814-1859), arts en musicus.
-“Sinterklaas Kapoentje” (vóór 1851). De maker van de tekst is onbekend. De muziek is gecomponeerd door Leopold Werenfridus in 1948.

“zou ginds komt de stoomboot …”, intocht in Antwerpen 2023

-“Zie ginds komt de stoomboot” (1850). Jan Schenkman (1806-1863), Amsterdams onderwijzer en kinderboekenschrijver, publiceert het lied in zijn boek “Sint Nikolaas en zijn knecht” met liedjes en platen. Het lied is geschreven op de muziek van serenade 7, KV 250, de Haffnerserenade uit 1776 van de Oostenrijkse componist, dirigent, pianist en violist Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
-“Sinterklaas is jarig” (1877). De tekst is van Willem Frederik Oostveen (1849-1890), schrijver van jeugdboeken. Het liedje is op muziek gezet door Gerardus Cornelis Weeren (1859-1915), componist, onderwijzer en zangpedagoog.
-“Wie komt er alle jaren” (1898). De tekst is geschreven door Fred Berens (1870-1941), onderwijzer, schrijver van toneelstukjes voor kinderen en auteur van kinderboeken. De muziek is van Nelly van der Linden van Snelrewaard-Boudewijns (1869-1926), componiste en muzieklerares.
-“O, kom er eens kijken” (1898). Katharina Leopold (1846-1914), Groningse onderwijzeres, kinderboekenschrijfster en schrijfster van Sinterklaasliedjes, heeft de tekst geschreven van het liedje. De muziek is van de Zwitserse componist en muziekuitgever Hans Georg Nägeli (1773-1836); het is gecomponeerd in 1793 met als titel “Freut euch des Lebens”, een “Deutscher Liedermarsch”.

…een letter van banket…

-“Hij komt, hij komt (1898). Katharina Leopold heeft de tekst geschreven. De muziek is gecomponeerd door de Duitse componist, dirigent, muziekuitgever, schrijver en vertaler Robert Schumann (1810-1856) onder de titel “der fröhliche Landmann”.
-“Jongens heb je ’t al vernomen” (1898). De tekst is van Katharina Leopold. De woorden van het lied zijn gemaakt op de melodie van het Duitse volksliedje “Ihren Schäfer zu erwarten” uit 1771 van een onbekende componist.
-“Sinterklaas zegt moe” (1898). De tekst is van Katharina Leopold. De muziek is van Karl Eduard van Holtei (1798-1880), acteur, dichter, schrijver en theaterregisseur. Hij componeerde in 1824 “In Berlin, sagt er”.
-“Daar wordt aan de deur geklopt” (1907). De tekst is van Johanna Francina Veth (1852-1932), zij is componiste, muzieklerares, schrijfster van muziek- en zangboeken en muziekpedagoge. Het liedje is geschreven op de melodie van “Oh du Lieber Augustin” van de Oostenrijkse componist Johann Nepomuk Hummel (1778-1837).
-“Hoor de wind waait door de bomen” (1908). De maker van dit lied is R.A. van Pelt, onderwijzer en schrijver.
-“Op de hoge, hoge daken” (1919). Het lied is gemaakt door Simon Abramsz (1867-1924). Hij is een Amsterdamse onderwijzer, kinderboekenschrijver, tekstdichter en tijdschriftredacteur.
-“Zachtjes gaan de paardenvoetjes” (1919). Het lied is gemaakt door Simon Abramsz (1867-1924).
-“Wees welkom vandaag in ons midden” (1926). Het lied is gemaakt door Antoinette van Dijk (1879-1975), zangeres, cabaretière, radiopresentatrice en schrijfster.
-“Dag Sinterklaasje” (1926). Antoinette van Dijk (1879-1975) heeft dit liedje gemaakt.
-“Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht” (1926). Het lied is gemaakt door R.A. van Pelt, onderwijzer en schrijver.
-“De zak van Sinterklaas” (1927). Het lied is gemaakt door de onderwijzer en schrijver R.A. Van Pelt.
-“Kniktiklaas” (1988). Bart Peeters (1959) heeft het lied geschreven en gecomponeerd. Dit lied is het eerste van de Vlaamse artiest. Het Sinterklaaslied is vooral in Vlaanderen een klassieker. De openingswoorden zijn: “Ik lig te woelen in mijn bed …”

Sint-Nicolaas Cantate
een ontmoeting met Jim Rosenthal in Bari

Rond 1890 is de Nederlandstalige Sint-Nicolaascantate gemaakt. Het muziekwerk is gecomponeerd door Bernard Zweers (1854-1925). De woorden van het zangstuk zijn van Antoon Leonard de Rop (1837-1895). In 1948 is de “Saint Nicolas Cantate” gecomponeerd door de Brit Benjamin Britten (1913-1976) en de tekst is van zijn landgenoot Eric Crozier (1914-1994). Van een andere Brit, Jim Rosenthal, is het lied “the Steamboat Song” uit 2002. Het is Engelstalige versie van het Nederlandstalige lied “Zie ginds komt de stoomboot”.

Sint-Nicolaasliedjes

Het kan gebeuren dat in een plaats een speciaal Sinterklaaslied wordt gemaakt en dat dit vaak in die stad wordt gezongen. In 1979 maakt Frans Tiland de “Spanje Samba”. Dit lied is sterk gepromoot in Bergen op Zoom en is voor de stad een specifiek Sinterklaaslied, dat elk jaar meermaals wordt gezongen bij evenementen, zoals de intocht. Het lied is gemaakt op verzoek van Sinterklaas.

een traditioneel Sinterklaaslied

Traditionele, Nederlandstalige Sinterklaasliedjes zijn onder meer: “Daar wordt aan de deur geklopt”, “Dag Sinterklaasje”, “De zak van Sinterklaas”, “Hij komt, hij komt”, “Hoor de wind waait door de bomen”, “Hoor wie klopt daar kinderen”, “Hop, hop, hop”, “Jongens heb je ’t al vernomen”, “O kom er eens kijken”, “Op de hoge, hoge daken”, “Sinterklaas, die goede heer”, “Sinterklaas, goedheiligman”, “Sinterklaas is jarig”, “Sinterklaas Kapoentje”, “Sinterklaas, zegt moe”, “Sinterklaasje, bonne, bonne, bonne”, “Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht”, “Wees welkom vandaag in ons midden”, “Wie komt er alle jaren”, “Zachtjes gaan de paardenvoetjes”, “Zie de maan schijnt door de bomen”, “Zie ginds komt de stoomboot”, “Zwarte Piet ging uit fietsen” en “Zwarte Piet, wiedewiedewiet”.

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 12 januari 2024

~~~

PAKJESAVOND

Eeuwen terug is de zonsondergang het moment, dat de nieuwe dag begint. Voor heiligen is er een voorfeest op de avond vóór de eigenlijke feestdag en zo ook voor Sint-Nicolaas. De feestdag van de Heilige Nicolaas is 6 december en deze dag begint dan op de dag ervoor, bij het ondergaan van de zon. Volgens de huidige daguren is dat in de avond van vijf december.

Het ontstaan van pakjes geven op vijf december gaat terug naar de 15e eeuw. Rijke studenten geven dan cadeautjes aan arme studenten. Dit gebeurt door Germaanse invloeden. In streken rond Elzas en Lotharingen gebeurt dit al eerder. Halverwege de 18e eeuw is het in Nederland de gewoonte oudere kinderen, die tot dan toe zout in hun schoen aantroffen, met een geschenkje te verblijden. Zout is vaak gegeven om voedsel meer te laten smaken. Sinds het begin van de 19e eeuw gaan de wat meer bemiddelende mannen voor de avond van vijf december leuke cadeautjes kopen voor hun vrouw. In 1843 komt het lied “Zie de maan schijnt door de bomen” uit. De tekst is van Jan Pieter Heije (1809-1876) en de muziek van Joannes Josephus Viotta (1814-1859). Een strofe luidt: “’t Heerlijk avendje is gekomen, ’t avendje van Sint-Nicolaas”. Hieruit blijkt dat de avond van vijf december dan al een feestavond in liedvorm is. Aan het eind van de 19e eeuw is het gebruik algemeen dat welgestelde mannen en vrouwen elkaar een cadeautje geven op de avond van vijf december. Na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) wordt het meer algemeen om op vijf december elkaar geschenkjes te geven.

Het begrip “pakjesavond” komt van het brengen van pakjes door ondernemende winkeliers bij gezinnen op de avond van vijf december.

Halverwege de 20e eeuw is pakjesavond in Nederland in alle bevolkingslagen ingevoerd en ook zijn kinderen betrokken bij de viering op 5 december. Deze avond is een gezellige Sinterklaasviering voor het hele gezin, met zang, gedichten, spelletjes, cadeautjes en surprises. Het woord “surprise” wordt rond 1800 gebruikt door goede bakkers voor verrassingssnoep. In snoep zit dan een aardigheidje verborgen. Een surprise wordt in de Sinterklaastijd gebruikt als een verrassingsgeschenkje of fopcadeautje.

Op pakjesavond kan een cadeautje worden gegeven, waarbij het de bedoeling is wat van iemand te zeggen en dan op een ludieke manier. Met surprises, gedichten en vermommingen kan iemand op de hak worden genomen. Dan is er de mogelijkheid om op geestige wijze vrijuit een mening te geven of te spreken, waarbij woorden worden toegestaan, die op een ander moment niet zo worden gebezigd. Een voorbeeld is een man die veel huishoudelijk werk verricht een bezem geven en daarbij een passende tekst. Voor een vrouw die dominante trekjes vertoond kan een broek cadeau worden gedaan wat in een bijpassend gedicht tot de uitspraak leidt, dat ze de broek aan heeft.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 25 april 2024

~~~

GEDICHTENCULTUUR

In de Sinterklaastijd worden vele gedichten gemaakt; de Sinterklaaspoëzie stijgt begin december naar een jaarlijkse hoogte, die in andere maanden niet wordt geëvenaard.

Het oudst bekende Sint-Nicolaasgedicht is van 5 december 1647; het is een huwelijksaanzoek dat de jurist en dichter Johan van Someren (1622-1676) in dichtwoorden richt aan zijn geliefde Elisabeth Vervoorn (1617-1657). Hij vraagt zijn schoen bij haar te mogen zetten. De titel van het gedicht is “St. Nicolaesgift”. In 1648 vindt het huwelijk plaats.

historisch, uitgebreid Sint-Nicolaasgedicht

Petrus Augustinus de Genéstet (1829-1861), dichter, theoloog, vrijzinnig protestant en dominee maakt in 1849 “De Sint-Nikolaasavond”. Dit is een uitgebreid gedicht dat uit 119 strofen bestaat. Het is een “Amsterdamsche Vertelling”, die weergeeft hoe de avond in 1847 is beleefd. In de tekst wordt ook gesproken over een Pieter, die sinds halverwege de 19e eeuw is verbonden met Sint-Nicolaas.

Voor het maken van gedichten en rijmen in de Sinterklaastijd zijn er hulpmiddelen, zoals boekjes met tips, rijmwoordenboeken en uitgaven met gedichten over bepaalde onderwerpen. Ook op het internet zijn tips en voorbeelden te vinden tot zelfs kant-en-klare gedichten. Via het internet kan ook van een “chatbox” gebruik worden gemaakt, waarbij een beroep wordt gedaan op kunstmatige intelligentie. Hierbij tikt de gebruiker een vraag in en daarop reageert de “praatdoos” met een antwoord. Op deze wijze is ook een gedicht te maken.

hulpmiddelen om te dichten en rijmen

In menig gedicht of rijm wordt iemand op de korrel genomen en is het een mogelijkheid om steken onder water uit te delen. Behalve elkaar op de hak nemen, kenmerken gedichten zich ook door het bevatten van dubbele bodems. In andere gedichten worden mensen lof toegezwaaid of worden zij bedankt voor een inspanning. Menig gedicht uit zich door knappe rijmvondsten en/of taalhoogstandjes. In gedichten komen de echte waarheden aan het licht.

Het is in Nederland een grote traditie dat bij een cadeautje een gedicht wordt gemaakt. Deze gedichten zijn al dan niet op rijm. Vaak is het gedicht passend bij het geschenk.

Een gedicht bij het cadeau van een paar sokken:

Ook al ben je 70 jaar
de mode is dan nog niet met je klaar.
dus om met de huidige mode mee te gaan,
trek je dit maar aan,
het zal je zeker staan.

Sint en Piet

Het volgende gedicht is gemaakt om bij een boek te doen:

’s avonds moet je hier niet mee komen,
want jij wil wel heel vroeg dromen,
je zal er wel weg mee weten,
ook dit jaar mag Piet je niet vergeten

Piet

gebundelde analyse van Sinterklaasgedichten

De ontwikkeling van Sinterklaasgedichten in de afgelopen eeuwen is merkbaar. Sinterklaasgedichten zijn ook geanalyseerd. Zo heeft Sinterklaaskenner Klaas Rigterink 1000 Sinterklaasgedichten uit het begin van de 21e eeuw nauwkeurig onderzocht en hij heeft dit verwoord in zijn boek “De Rijmpiet dichtte zich te pletter bij deze chocoladeletter”, dat in 2013 is uitgekomen.

Over allerlei onderwerpen worden gedichten en rijmen gemaakt. De onderwerpen zijn bijvoorbeeld een bedankje, compliment, examen, hobby, jubileum, pensioen, school, sport, vakantie, studie, verhuizing, verliefdheid, ziekte en werk.


Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 20 december 2023

~~~

LITERATUUR

Veelvuldig is er over Sint-Nicolaas, Sinterklaas en het Sinterklaasfeest geschreven. De literatuur geeft een heel scala aan boeken, al dan niet in romanvorm. Ook komen in romans taferelen voor van tradities van Sint-Nicolaas en het jaarlijkse feest.

In het volgende komen aan bod:
– G.J. d’Ancona
– Jan Schenkman
– Jozef Albertus Alberdingk Thijm
– Augusta de Wit

In 1840 verschijnt van onderwijzer G.J. d’Ancona “Brief van Sint-Nicolaas aan zijne vriendjes en vriendinnetjes”. In deze uitgave deelt Nicolaas lekkers uit. Ook is er een griezelige figuur die kettingen bij zich heeft en een roe in de hand houdt. Deze angstaanjagende persoon brengt kinderen aan het schrikken. In 1842 geeft G.J. d’Ancona uit de “St. Nicolaasalmanak voor brave kinderen”. In dit boek wordt gesproken over het Nicolaaskantoor en de inhaling (intocht).

In 1850 komt de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863) met het boek “Sint Nikolaas en zijn knecht”. Schenkman introduceert onder meer het lied “Zie ginds komt de stoomboot”, brengt een donkere, naamloze metgezel in beeld, voert een paard op, dat eerst bruin is en later wit, het rijden op de daken wordt geopenbaard en hij laat zien dat cadeautjes via de schoorsteen komen. Dit boek kent dan ook vele elementen uit de Germaanse cultuur. Tot 1907 beleeft het werk vele herdrukken. Jan Schenkman wordt gezien als de grondlegger van het huidige Sinterklaasfeest, maar dat is niet correct. Hij grijpt terug naar oude elementen van de Germanen en de donkere knecht is een namaakduivel. In zijn boek legt Jan Schenkman geen enkele relatie met het slavernijverleden. Vele boeken die na het werk van Schenkman uitkomen volgen zijn lijn.

Jozef Albertus Alberdingk Thijm (1820-1889) heeft in de 19e eeuw op treffende wijze een feestelijke bijeenkomst met Sint-Nicolaas verwoord. Hij schrijft over zijn bevindingen als 5-jarige over het Sinterklaasfeest in 1825 thuis bij een schoolvriendje van zijn broer. In het dagblad De Amsterdammer van 1 november 1884 schrijft Thijm, dat er feesten waren, waarvan geen zo’n diepe indruk maakte als Sinterklaas. Hij maakte rondedansjes met 40 à 50 kinderen, terwijl zij zingen. Thijm stelt dat Sint-Nicolaas van de schoolmeesters is en Sinterklaas een uitvinding van pseudo-naturalisten (nep-realistische weergevers).
Er wordt heel wat snoepgoed gestrooid als ulevellen (vierkant stukje gekookt of gebakken suikerwerk), chocolaatjes met pistachenoten, kapittelstokjes (stukjes amandel of kaneel met een suikerlaagje), suikererwten (zoete, knapperige erwten) en amandelen (noten met zachte smaak). Het is wat anders dan het nederige feest thuis op 5 december, de dag van de strooiavond. De volgende morgen bij grootmoeder thuis met het zoeken maar presentjes die overal waren verstopt. Dit staat ook in “Vader Thijm” uit 1995, waarbij de bron is Eigen Haard, nr 49 van 1880. Er zijn dus meer publicaties met dezelfde herinneringen van Thijm.

In het boek “het dure moederschap” uit 1907 van Augusta (Anna, Augusta, Henriette) de Wit (1864-1939), uitgeven door P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam, komt het Sinterklaasfeest met lekkernijen voor op pagina 151.
Moeder en kind gaan naar de bakker, waar iedereen komt kijken naar het uitgestalde suikergoed. De jongen staat begerig voor de vrijers van speculaas en zij koopt voor hem een “Klaasmanneke”, dat niet zo duur is, omdat het in tweeën is gebroken. Als ze weer thuis zijn, vliegt opeens de deur open en een harde stem roept: “Van Sint-Nicolaas …”

Geplaatst: 9 juli 2022
Laatst gewijzigd: 14 maart 2024

~~~

STRIPVERHALEN

Vooral in België zijn stripverhalen zeer populair. Een aantal uitgaven heeft betrekking op Sinterklaas. Stripverhalen zijn er ook verschenen over Sinterklaas en dit in samenwerking met Studio Vandersteen. Daarnaast zijn in populaire weekbladen avonturen over Sinterklaas verscheen, waaronder in de Donald Duck.

stripverhalen zijn enorm populair

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 16 februari 2023

~~~

SINTERKLAASVOORSTELLINGEN

Al in de middeleeuwen zijn mirakelspelen met de Heilige Nicolaas opgevoerd. In het “Livre de Jeux de Fleury” zijn vier wonderen opgenomen van Sint-Nicolaas. Dit boek is ooit in de abdij van “Fleury-Saint-Benoît-sur-Loire” bewaard en bevindt zich later in de Gemeentelijke Bibliotheek van het Franse Orléans.

Het spelen van een toneelstuk of musical komt later in vele landen voor. Kinderen en ouderen verkleden zich als Sint en Piet, zij hebben dan een rol in een toneelspel dat veelal op school wordt opgevoerd.

Sinterklaasvoorstelling in Bergen op Zoom op 24 november 2021
Sinterklaasvoorstelling op 24 november 2021 in Bergen op Zoom
Sinterklaasvoorstelling op 24 november 2021 in Bergen op Zoom

Er zijn organisaties die van een Sinterklaasvoorstelling veel werk maken, zoals de Stichting Sint-Nicolaas Bergen op Zoom. Al tientallen jaren worden voorstellingen gegeven, waar duizenden kinderen met ouders en/of grootouders naar komen kijken. De Sinterklaasvoorstellingen zijn ontleend aan een thema, dat elk jaar anders is, zoals in 2021 “werk aan de winkel”. Op 24 november 2021 zijn de vijf voorstellingen in Theater De Maagd weer drukbezocht en gaat het spel over het afstemmen van verlanglijstjes met cadeautjes, waar een en ander niet goed dreigt af te lopen. Gelukkig komt de Sint met een oplossing.

Sinterklaasvoorstelling op 24 november 2021 in Bergen op Zoom
Sinterklaasvoorstelling op 24 november 2021 in Bergen op Zoom
Sinterklaasvoorstelling op 24 november 2021 in Bergen op Zoom

Geplaatst 25 november 2021

~~~

LAMPIONNENOPTOCHT

In menige plaats wordt in de Sinterklaastijd een lampionnenoptocht georganiseerd. Veelal vindt de tocht in de vroege avonduren plaats.

Tijdens de lichtjestocht wordt de Sint begeleid door veel trouwe metgezellen, enkele muziekgroepen en ontelbare kinderen, die een lampion bij zich hebben. De kinderen zijn vaak verkleed als Sint of Piet en zij zijn in het gezelschap van hun ouders en/of grootouders. Gedurende de lampionnenoptocht worden heel wat liedjes gezongen. De sfeer bij een lampionnenoptocht is meer dan verwonderlijk door het schijnsel van vele, bewegende lichtjes. De lampjes en kaarsjes in de lampionnen maken de duisternis minder donker en dit tijdens een betekenisvolle tocht.

De grootste lampionnenoptocht in Nederland wordt in het Brabantse Bergen op Zoom gehouden. Aan dit festijn doen duizenden deelnemers mee. Optochten met lampionnen worden onder meer ook gehouden in het Utrechtse Woudenberg, het Zeeuwse Tholen en het Zuid-Hollandse Middelharnis.

Geplaatst: 23 november 2023

~~~

SINTERKLAASVIERING IN KERK
Sinterklaasviering met Pietenband in de kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes in Bergen op Zoom

In menige kerk vindt een Sinterklaasviering plaats tijdens een eucharistieviering of gebedsdienst.

Sinterklaasviering in de kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes in Bergen op Zoom

In het Brabantse Bergen op Zoom is er de traditie dat de Sint en enkele Pieten naar de eucharistieviering komen in de versierde kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes. Een Pietenband zorgt voor de instrumentale klanken en koor, kinderen en ouderen zingen liedjes. Tijdens de viering vertelt Sinterklaas een verhaal en richt hij een woordje tot de vele aanwezigen. De Sint vertelt over zijn belevenissen in de stad en roept op tot het uitstralen van warmte naar elkaar. Voor deze bijeenkomst is er elk jaar veel belangstelling van kinderen en ouderen.

Sinterklaasviering in de kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes in Bergen op Zoom
programmaboekje van de gebedsdienst in Sint-Niklaas

Ook in het Vlaamse Sint-Niklaas wordt er jaarlijks een viering gehouden. Dit gebeurt in de Sint-Nicolaaskerk, waarbij Sint en Piet de hoge gasten zijn. De verzorgde gebedsdienst vindt plaats op de vrijdag vóór 5 december in de vroege avond en kent elkaar jaar een thema. Medewerkers van de Parochie Heilige Nicolas van Myra dragen zorg voor de organisatie. Tijdens de religieuze bijeenkomst wordt onder meer gebeden en uit het evangelie gelezen. Bekende en minder gehoorde Nicolaasliederen worden gezongen en een legende van Nicolaas wordt voorgedragen. Ook spreekt Sint-Nicolaas de aanwezigen toe en moedigt hen aan met warmte samen te zingen. Hij zegt dat zijn feest vol vreugde hoort te zijn voor klein en groot. Het is niet alleen bijeenkomst om te krijgen, maar ook om te delen.

Omtrent dit delen worden elk jaar artikelen ingezameld voor een goed doel, zoals bestek, boeken, borden, chocolade, douchegel, glazen, handdoeken, kinderfietsen, maandverbanden, pampers, schoenen, shampoo, stripverhalen, tandenborstels, tandpasta, tassen, washandjes, winterjassen en zeep. Tijdens de gebedsdienst worden de ingezamelde producten op het priesterkoor gelegd en later naar de bestemming gebracht.

Aan het eind van de gebedsdienst nemen Sint en Piet afscheid en onder orgelspel verlaten zij de kerk.

gebedsdienst in de Sint-Nicolaaskerk te Sint-Niklaas (2022)

Geplaatst: 27 november 2022
Laatst gewijzigd: 3 december 2022

~~~

ZES DECEMBER

Zes december is de naamdag van Sint-Nicolaas. Voor de heilige Nicolaas is dat in de Orthodoxe Kerk 19 december.

Op de morgen van zes december liggen er geschenken klaar voor kinderen. De cadeautjes zijn van Sint-Nicolaas, want hij heeft deze gebracht in de afgelopen nacht. Er gebeurt dus veel in de nacht van vijf op zes december …

Op de avond van vijf december zetten de kinderen, met name in Vlaanderen en Wallonië, de schoen en zingen zij Sinterklaasliedjes. Deze kinderen kijken reikhalzend uit naar de ochtend van zes december en zij vragen zich af wat Sinterklaas voor hen heeft gebracht. In de vroege morgen van 6 december liggen een of meer geschenken voor de kinderen klaar op tafel in de woonkamer, bij de kachel of de haard, het raam of de deur. Onhoorbaar is Sinterklaas op bezoek geweest …

een betekenisvol verkeersbord in het centrum van Antwerpen

In Nederland is dit gebruik niet veel voorkomend meer. De verrassingen op ochtend van zes december zijn verdrongen door pakjesavond op vijf december.

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 7 november 2023

~~~

UITTOCHT
uittocht in Hoek van Holland

Op zes december nemen Sinterklaas en zijn metgezellen afscheid en gaan zij terug naar Spanje. De uittocht is een uitwuifmoment vol dankbaarheid. Een uittocht is geheel wat anders dan de Sint met zijn reisgenoten met stille trom te laten vertrekken, nadat zij aan eenieder cadeautjes hebben gegeven.

uittocht in Geertruidenberg
uittocht in Maastricht op 6 december 2023

In Nederland kent Hoek van Holland de oudste uittocht, waar Sinterklaas en zijn reisgenoten, sinds de jaren 70 van de 20e eeuw, al tientallen jaren worden uitgezwaaid. In Vlaanderen is dat Beernem, waar sinds 2015 een uittocht wordt georganiseerd.

Het aantal plaatsen waar een uittocht wordt gehouden neemt in de loop van de jaren toe. Steeds meer kinderen met hun ouders en grootouders zijn dan in de gelegenheid de feeërieke uittocht mee te maken, Sinterklaas te danken.

uittocht in Maastricht op 6 december 2023
uittocht in Maastricht op 6 december 2023

Sinterklaas met zijn gevolg gaan op 6 december op reis naar Spanje. Voordat de Sint en de Zwarte Pieten vertrekken, worden liedjes gezongen en spreekt de Sint tot de aanwezigen. Hij dankt voor de mooie tijd en zegt volgend jaar weer terug te komen. Na deze belofte te hebben gedaan, gaat hij aan boord van het klaarliggende schip en de Pieten volgen hem. De hoorn van de stoomboot klinkt, velen zwaaien en zingen. Bij menigeen wordt een traantje zichtbaar. Dag Sinterklaas, tot volgend jaar!

uittocht in Maastricht op 6 december 2023

Geplaatst 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 7 december 2023

~~~

SINTERKLAASAANKOPEN
sfeerverhogende versiering in de Sinterklaastijd

De omzet bij bedrijven aan cadeautjes om te geven met Sinterklaas stijgt elk jaar naar grote hoogte. Dit betekent niet alleen veel verkopen in winkels, maar ook via het internet. Opvallend is het meer en meer besteden door Sinterklaas per computer. Het webwinkelen is structureel geworden en hierdoor hebben bezorgdiensten steeds meer pakjes af te leveren namens de Sint.

sfeerverhogende versiering in de Sinterklaastijd


Winkels van zelfstandigen doen veelal meer aan versiering van hun zaken dan grote winkelketens. Het aanbrengen van typerende versierselen in winkels en uitstalramen maakt de kleinere zaken meer onderscheidend. De versierde etalages zorgen voor passende sfeer in de Sinterklaastijd. Het goede gevoel wordt nog meer gestimuleerd door muziek in de winkelstraten te laten klinken. Zo worden Sinterklaasliedjes ten gehore gebracht door geluidsinstallaties in de straten en door het optreden van muziekpieten in het centrum van een plaats. De aankopen door Sinterklaas worden zo ook gestimuleerd.

versierde etalage
versiering in de Sinterklaastijd

Het is niet iedereen gegeven cadeautjes in winkels te kopen; mensen met een smalle of lege portemonnee gaan de winkel niet in om een Sint-aankoop te doen. Zo biedt een ruilmarkt uitkomst voor minder kapitaalkrachtigen en ook voor hen die duurzaamheid voor ogen hebben. Het plezier van iets nieuws te krijgen in de Sinterklaastijd hoeft niet gepaard te gaan met ongebruikte goederen als speelgoed, boeken en kleding als cadeautje te krijgen.

Sinds 2012 bewijst de Rotterdamse organisatie “Sint voor elke kind” dat het Sinterklaasfeest niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Het kinderfeest vieren is financieel bezien niet in elk gezin mogelijk. Met de hulp van sponsors, donateurs en vrijwilligers worden cadeautjes ingezameld, ingepakt en bezorgd. Het gaat hier over duizenden pakjes. Daarnaast wordt in samenwerking met verscheidene Rotterdamse scholen en theater Zuidplein een Sinterklaasfeest gevierd.

Pietenband in het centrum van ‘s-Hertogenbosch op 25 november 2023

De kunst van het versieren vraagt niet enkel creativiteit, maar ook aandacht voor het verhogen van de stemming in de Sinterklaastijd. Dit gebeurt bij zaken en mensen thuis.

de Sint in chocolade
versierde horecazaak

Geplaatst 30 november 2021
Laatst gewijzigd: 16 februari 2024

~~~

MAGIE VAN HET SPROOKJE

Kinderen beleven een magische tijd tot ongeveer hun 8e jaar. Dit komt nadrukkelijk tot uiting in de Sinterklaastijd. Jonge kinderen beschikken over heel veel fantasie, waar enorme mogelijkheden zijn. In hun beelden is het heel gewoon dat bijvoorbeeld Sinterklaas op een paard over de daken rijdt en cadeautjes brengt in de nacht.

Een kind ontdekt zelf de betekenis van het sprookje van Sinterklaas. Dit kan plaatsvinden doordat op school wordt gezegd dat de Sint niet bestaat. Ook kan het kind de moeder met een pakje zien of de stem van Sinterklaas herkennen. Het stelt zich vragen en gaat meer nadenken over de echtheid van Sint en Piet. Vervolgens stelt het meisje of jongen vragen aan vooral moeder, vader, broer, zus, oma en opa over allerlei aspecten van het leven en ook komt het kind met een of meer vragen over Sinterklaas. De grens van magische jaren wordt dan bereikt en de magie van het sprookje van Sinterklaas wordt ontdekt. De wereld van betoveringen wordt doorzien.

Als het kind vragen stelt over de echtheid van Sinterklaas, kan de ouder een tegenvraag stellen, zoals: Wat denk jezelf? Gefaseerd komt het kind erachter dat Sinterklaas een mooi sprookje is. Dit kan best wel een tijd duren en in de volgende Sinterklaasperiode pas duidelijk zijn. Het gebeurt ook dat een kind zegt niet meer te geloven in Sinterklaas en tegelijkertijd nog volop meedoet met de traditionele rituelen van het feest.

Soms uit het kind boosheid als het vaststelt dat Sint en Piet niet echt zijn. De jongen of het meisje voelt zich bedrogen, want de waarheid over Sinterklaas en zijn metgezellen komt aan het licht. Het kind uit emoties, kan boos zijn, huilen en heel stil worden. Deze uitingen gaan over, als op kalme wijze wordt uitgelegd waarom het een tijdje in de waan is gelaten over het bestaan van Sint en Piet. Vervolgens kan het niet meer gelovige kind meedoen om het sprookje voor anderen verder te laten gaan.

16 november 2023

~~~

KERSTMAN

In 1492 komt de ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus (1451-1506) in Amerika aan. In de daarop volgende jaren maken heel wat kolonisten de oversteek naar het nieuwe land, waaronder Denen, Engelsen, Fransen, Nederlanders, Portugezen, Spanjaarden en Zweden. Vanaf 1609 bevolken Nederlandse kolonies delen van Amerika. De Nederlandse emigranten naar Amerika nemen tradities uit hun vaderland mee, waaronder het Sinterklaasfeest. De traditie van Sinterklaas willen zij in Amerika voortzetten, als zij aankomen in onder andere Nieuw-Amsterdam; het latere New York. In dat andere werelddeel wordt Sinterklaas uitgesproken als “Santa Claus”. “Santa Claus” is dus een verbastering van het woord Sinterklaas en is er ook een afgeleide van. De naam van “Santa Claus” bestaan dus pas enkele honderden jaren en de figuur is uit het begin van de 20e eeuw.

De Amerikaanse schrijver, geleerde en vastgoedmakelaar Clement Clarke Moore (1779-1863) maakt een gedicht voor zijn kinderen. In de tekst noemt hij Sint-Nicolaas, die in een slee door de lucht wordt voortgetrokken door acht rendieren en cadeautjes bezorgt via de schoorsteen. Het gedicht heeft als titel “A Visit From St. Nicholas” en begint met de woorden “Twas the Night Before Christmas”. Op 23 december 1823 wordt het anoniem gepubliceerd in de van 1823 tot in 1832 bestaande, tweemaal per week verschijnende, Troy Sentinel uit New York. Het gedicht is mogelijk door een vriend van Moore gegeven aan de redactie van de krant. In 1837 claimt Clement Clarke Moore het auteurschap van het gedicht. Mary Clarke Moore Ogden (1819-1893), dochter van de schrijver, maakt in 1855 illustraties bij de uitgave van het gedicht in boekvorm. Omtrent het auteurschap van het gedicht is er controverse, want naast Clement Clarke Moore wordt ook genoemd Henry Livingston Jr. (1748-1828); een New Yorker met Nederlandse en Schotse wortels.

Mede door het gedicht “A Visit From St. Nicholas” verschuift het Nicolaasfeest naar Kerstmis en Sinterklaas raakt verder vermengd met “Father Christmas”, die ver van Sint-Nicolaas staat. De oorsprong van de Kerstman is dus Sinterklaas. De emigranten kennen Sinterklaas uit Nederland en België, Sankt Nikolaus uit Duitsland en Father Christmas uit Groot-Brittannië.

Het is vooral door commercialisatie van frisdrankfabrikant Coca Cola dat Sinterklaas is omgetoverd in de Kerstman. Coca Cola heeft met velerlei reclame-uitingen sterk bijgedragen aan de bekendheid van de Kerstman. De Kerstman wordt vaak afgeschilderd als een figuur met commerciële aspecten. Hij draagt overwegend rood-witte kleding en deze is afgeleid van Sinterklaas, die veelvuldig in het rood/wit is gekleed. Ook Coca Cola heeft bijgedragen tot de kleur van de kleding van de Kerstman, omdat de fabrikant ook de kleur rood op verpakkingen en in communicatie verwerkt.

Het karakter van de Kerstman wijkt sterk af van dat van Sinterklaas. Wel geven beiden cadeautjes, maar begrippen als solidariteit, elkaar helpen en delen met anderen horen bij Sinterklaas en zijn vreemd voor de Kerstman.

In de Verenigde Staten van Amerika wordt het feest van Sinterklaas nog in kleine gemeenschappen gevierd.

In tegenstelling tot Sinterklaas, is de Kerstman niet gebaseerd op een historisch personage. Uit het voorgaande blijkt, dat de Amerikaanse “Santa Claus” is gebaseerd op Sinterklaas en wortels heeft van de Nederlandse Sinterklaas.

Sint-Nicolaas-afbeelding voor kerstversiering

In de kerstperiode worden veel kerstbomen versierd. Het optuigen van een boom kan ook met afbeeldingen van Sint-Nicolaas.

Geplaatst: 9 mei 2021
Laatst gewijzigd: 27 januari 2024

~~~