Tradities

CULTUREEL EN IMMATERIEEL ERFGOED

Om de traditie van het nationaal grootste feest in België en Nederland te verklaren, is een reeks aspecten van belang. Ook tradities in andere landen worden belicht. In het volgende komen aan de orde:
– geschiedenis
– Germaanse gewoonten
– schoen zetten
– Sinterklaas
– attributen
– intocht
– schimmel
– bezoeken
– lekkernijen
– Spanje
– metgezellen in Europa
– liedcultuur
– pakjesavond
– gedichten
– stripverhalen
– zes december
– uittocht
– Kerstman

Veel genoegen met het beleven van de tradities van Sint-Nicolaas.

Jan van Wijk

9 mei 2021

~~~

GESCHIEDENIS

Voor de geschiedenis van Sint-Nicolaas zijn er vele gebeurtenissen te noemen. Een selectie volgt hieronder:

270 – In Patara wordt Nicolaas geboren.

289 – Nicolaas wordt tot priester gewijd.

295 – Nicolaas wordt benoemd tot bisschop van Myra.

325 – Aan het Concilie van Nicea neemt ook Nicolaas deel.

±342 – Nicolaas sterft op 6 december in Myra.

1050 – Een Nicolaaskapel staat in Nijmegen, met uitzicht op de rivier.

1087 – Italianen brengen op 9 mei het stoffelijk overschot van Nicolaas over van Myra naar Bari

12e eeuw – Kooplieden komen in de Hanzestad Kuinre een aan Sint-Nicolaas toegewijd kerkje bezoeken en Nicolaas vragen om een voorspoedige reis.

1217 – Sint-Nicolaas wordt de patroonheilige van de Vlaamse stad Sint-Niklaas

1360 – In Dordrecht ontvangen schoolkinderen op 6 december, de feestdag van de Heilige Nicolaas, geld om wat lekkers te kopen. Ook krijgen de kinderen een dag vrij van school.

1427 – Op 5 december worden in Utrecht schoenen van arme kinderen bij de Nikolaikerk (Nicolaaskerk) gezet. In de ochtend van de volgende dag, 6 december, liggen er geldstukken in de schoenen.

1615 – De Amsterdamse schrijver Gerbrand Adriaensz. Bredero (1585-1618) brengt “Moortje” uit. Het is een blijspel, met maar liefst 3356 versregels van gepaard rijm, dat zich in de winter afspeelt. Hierin komt een korte verhandeling voor van het Sint-Nicolaasfeest.

1619 – Er verschijnt een boek over heiligenlevens, namelijk “de Generale Legende der Heylighen” van de Antwerpse jezuïet Petrus Ribadineira (1527-1611) en bewerkt door de jezuïet Heribertus Ros-Weydus (1569-1629). In dit werk staan heiligen op datum gerangschikt en op 6 december is dat Sint-Nicolaas.

1658 – In Gouda wordt een boek uitgebracht van de predikant Jacobus Sceperus (1607-1677) met de titel “Geschenck, op geseijde St.Niclaes Avont aen allen ingesetenen van Gouda”. De schrijver stelt onder andere dat er sprake is van verachtelijke zaken.

1665 – Jan Steen maakt het schilderij “Het Sint-Nicolaasfeest”.

1772 – op 6 december wordt voor het eerst uitgevoerd de door Joseph Haydn gecomponeerde “Missa Sancti Nicolai”/”Nicolaimesse”.

1843 – de tekst van het lied “Zie de maan schijnt door de bomen” wordt door Jan Pieter Heije (1809-1876) gemaakt. De muziek is van Joannes Josephus Viotta (1814-1859).

1849 – Petrus Augustinus de Genéstet brengt het 119 strofen tellende gedicht “De Sint-Nikolaasavond” uit.

1948 – Benjamin Britten componeert de “Saint Nicolas Cantate” en Eric Crozier zorgt voor de tekst.

1962 – In het Nederlandse Bergen op Zoom wordt als eerste de roe van Zwarte Piet afgeschaft. Dit heeft gevolgen voor de attributen van de metgezel van Sint-Nicolaas in andere plaatsen.

1993 – Het Sint-Nicolaasgenootschap Vlaanderen laat het “Pact der Gevers” ondertekenen door Sint-Maarten, Sint-Nicolaas en de Kerstman.

1997 – Voor het stadhuis in het Vlaamse Sint-Niklaas wordt een groot beeld van Sint-Nicolaas geplaatst.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

GERMAANSE GEWOONTEN

De bekendheid van Sint-Nicolaas gaat van oost naar west. Bij deze oversteek ontmoet hij Wodan, de Germaanse oppergod. Wodan is de God van de wind, is adem en daardoor leven gevend.

Het Sinterklaasfeest heeft in België, Nederland en enkele delen van Duitsland vele invloeden van de Germaanse oppergod Wodan. Dit blijkt vooral uit de volgende aspecten:
1. Wodan reed op een achtbenige schimmel. Sinterklaas rijdt op een wit paard.
2. In de mythologie van Wodan zijn er contrasterende figuren, namelijk enerzijds hijzelf en anderzijds zijn zwarte raven, Huginn en Muninn, en zwarte geesten. Sinterklaas kent zijn tegenpolen in de Zwarte Pieten.
3. De metgezellen van Wodan zijn pikzwarte raven en zijn Scandinavische geestverwant Odr is zwart. Sinterklaas heeft zwarte reisgenoten.
4. Bij Wodan droeg Odr een weitas. De zwarte metgezellen van Sinterklaas hebben zakken bij.
5. Wodan liet zijn zwarte raven door de open delen van daken kijken en luisteren. Sinterklaas laat Zwarte Pieten op daken en in schoorstenen luisteren of de mensen zich goed gedragen.
6. Wodan schonk de Germanen letters; de magische runen; het oudste geschrift. Sinterklaas geeft letters van chocolade en koek.
7. Het gunstig stemmen van Wodan gebeurde door offers te brengen, zoals deegwaren, dieren, noten en vruchten. Bij Sinterklaas worden noten en vruchten gegeven en de geofferde dieren zijn van koek, marsepein en suikergoed.

Een oude Germaanse gewoonte is dat meisjes de god Wodan smeken om een man. In enkele plaatsen is het traditie dat een jongeman de liefde voor een meisje verklaart door haar een koek te geven. Rond 6 december worden koeken van speculaas verkocht die een verliefd stel uitbeelden. Ook Sint-Nicolaas helpt vrouwen aan een echtgenoot, zoals in de legende van de drie huwbare zusters is vermeld. Sint-Nicolaas wordt ook wel goed huwelijksman genoemd, omdat hij vrouwen kan helpen in hun verlangen naar een partner.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

SCHOEN ZETTEN

De Germanen geloofden dat de zwarte Eckart, de vertegenwoordiger van de dodenwereld, schoenen vulde met goud. De schoen is dan de verbinding tussen doden en levenden.

Het zetten van de schoen is een zeer oud gebruik. In 1427 worden op 5 december schoenen van arme kinderen gezet bij de Nikolaikerk (Nicolaaskerk) in Utrecht. In de ochtend van de volgende dag, 6 december, liggen er geldstukken in de schoenen. Het geld is bijeengebracht door de wat beter gestelde stadgenoten.

Tot op de dag van vandaag worden schoenen bij de haard gezet. De gedachte is, dat Zwarte Piet via de schoorsteen in de huiskamer komt en vervolgens wat in de schoen legt. Bij afwezigheid van een schoorsteen worden schoenen gezet bij een raam of de voordeur. Het zetten van een schoen bij een raam komt door het werpen van geldstukken door Nicolaas, zoals dit is gebeurd bij de drie huwbare dochters. Dit is één van de meest bekende legenden van de Heilige Nicolaas.

In de avond wordt de schoen gezet en is het Sinterklaasliedjes zingen. In de schoen gaat vaak een verlanglijstje en een tekening van het kind voor de Sint.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

SINTERKLAAS

In plaats van te spreken van Sint-Nicolaas is er de naam Sinterklaas. Omtrent de verklaring van de naam Sinterklaas zijn er enkele denkrichtingen.

De naam Sinterklaas is mogelijk ontstaan door de voor de bevolking opgelegde verboden in de tijd van de Reformatie. In die periode is het feest van Sint-Nicolaas door de protestantse overheid niet toegestaan en ook zijn naam mag niet worden genoemd. Er wordt dan gesproken van “Heer Klaas” en “Sint Heer Klaas”. Bij het snel uitspreken van “Sint Heer Klaas” ontstaat het woord “Sinterklaas”.

Een andere mogelijkheid van het ontstaan van de naam Sinterklaas is de overgang van Sint-Nicolaas naar Sinteneklaas en vervolgens naar Sintereklaas om naderhand uit te komen bij Sinterklaas. Als derde, mogelijke verklaring is dat Sint-Nicolaas verandert in Sinte Klaas en daarna overgaat in Sinterklaas.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

ATTRIBUTEN

Er zijn allerlei attributen, die bij Sint-Nicolaas worden afgebeeld. Een karakteriserend teken is een anker en dit naar aanleiding van de legende van de redding door Nicolaas van mensen in nood op zee.

Anker met Sint-Nicolaas, gemaakt door André Roks, kunstenaar uit de Nederlandse grensplaats Zundert.

~~~

INTOCHT

Elk jaar komt Sinterklaas in België en Nederland aan. Dit is steeds een feestelijke gebeurtenis en brengt veel belangstellenden op de been.

Er is sprake van een intocht te Leiden op 4 december 1840, dit meldt de Leydse Courant op 27 november 1840. Echter, hier wordt niet gesproken van een officiële intocht met ontvangst door het stadsbestuur. Verder zijn er stoeten te Zwolle in 1873, Utrecht in 1876 en Amsterdam in 1878. Echter, de organisatoren zijn onder meer boeren, studenten en grappenmakers.

De eerste, officiële intocht met ontvangst door de burgemeester, is gehouden in het Nederlands-Limburgse Venray. Dit gebeurde in 1888 en daarna heeft de officiële intocht op vele plaatsen navolging gekregen.

intocht te Bergen op Zoom
intocht te Bergen op Zoom

De landelijke intocht van Sinterklaas en zijn trouwe metgezellen vindt in Vlaanderen plaats te Antwerpen. In Nederland wordt elk jaar een andere aankomstplaats gekozen. Voor deze landelijke intocht is er een vaste plaats op de jaarkalender, namelijk half november. De intocht vindt plaats op de eerste zaterdag na 11 november, dat de feestdag is van Sint-Maarten.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

SCHIMMEL

In Nederland en Vlaanderen verplaatst Sint-Nicolaas zich vaak op een schimmel, een paard met haar dat geheel of grotendeels wit of lichtgrijs is. Het rijden van Sint-Nicolaas op een schimmel is ontleend aan de Germaanse God Wodan, die zich op een achtbenig wit dier door de lucht heeft verplaatst.
Een andere verklaring van het gebruik van een schimmel door Sint-Nicolaas is, dat voorname personen, zoals vorsten, zich op een paard laten zien. Op een paard gezeten, doet de ruiter verheffen boven de mensen op de grond en hierdoor wordt ook wordt een beter uitzicht verkregen.

de schimmel van Sinterklaas te Bergen op Zoom

De schimmel, komt niet vaak voor, maar het paard kan heel snel zijn, want in de sport heeft een schimmel unieke prestaties geleverd. In de geschiedenis van de paardensport zijn er opzienbarende overwinningen van schimmels. In 1868 en 1871 wint “The Lamb”, als eerste schimmel, de Engelse Grand National op de renbaan van de Aintree Racecourse, nabij Liverpool. Sinds 1839 is dit de beroemdste hindernisrace in Engeland. Een andere schimmel, die de Grand National heeft gewonnen, is het paard met de typerende naam “Nicolaus Silver” in 1961 en “Neptune Collonges” in 2012.
Schimmels hebben zich ook onderscheiden in de Engelse Epsom Downs Racecourse, de Epsom Derby, de meest prestigieuze derby in Surrey. De winnende schimmels waren “Gustavus” in 1821, “Tagalie” in 1912, “Mahmoud” in 1936 en “Airbone” was de laatste in 1946. De algemene term “derby” is afkomstig van de Epsom Derby, die sinds 1780 wordt gehouden.

De schimmel van Sinterklaas te Sint-Niklaas. Foto: Jos Daems.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

BEZOEKEN

Na de intocht bezoekt Sinterklaas met zijn gevolg heel wat scholen, verenigingen en bedrijven. Ook komt hij bij velen thuis op bezoek. Sinterklaas geeft ook de kwetsbaren aandacht, zo gaat hij naar tehuizen, verpleeghuizen, inrichtingen en ziekenhuizen. De agenda van Sinterklaas zit dan ook overvol als hij in België en Nederland verblijft.

Sinterklaas op bezoek bij de kinderen in het ziekenhuis te Bergen op Zoom in 1964.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

LEKKERNIJEN

Lekkernijen zijn etenswaren en dranken, die aangenaam van smaak en geur zijn. Bij het jaarlijkse feest van Sint-Nicolaas zijn lekkernijen veelal amandelstaven, banketletters, borstplaat, chocoladefiguren, chocoladeletters, chocolade munten, Dinantse koek, fondant, kruidnoten, marsepein, moppen, noppen, pepernoten, speculaas, speculaaspoppen, suikerwerk, taaitaai en taaitaaipoppen.

Sinterklaasvorm voor het maken van chocoladefiguur
speculaasplank

Chocolade munten, verpakt in zilver- of goudkleurig papier, verwijzen naar de geldstukken uit de legende van de drie huwbare dochters. Ook het hart van suikergoed of marsepein en de “vrijer van speculaas” verwijzen naar deze legende.

Lekkernijen als snoep behoren al eeuwen tot het Sint-Nicolaasfeest. Zo staan op een 17e eeuws schilderij van Jan Steen (1626-1679) lekkernijen. Het schilderij “Het Sint-Nicolaasfeest” is gemaakt met olieverf op doek tussen 1665 en 1668, heeft als afmetingen 82 bij 71 centimeter en laat afbeeldingen zien van koeken, vruchten en een geldstuk in een appel.

Dranken als lekkernijen in de Sinterklaastijd zijn bieren, likeuren en wijnen. In de Vlaamse stad Sint-Niklaas zijn dan Sinterklaasbier (blond) en Zwarte Pietenbier (donker) te verkrijgen, evenals kruidenlikeur. Ook is speculaasliqueur in de handel. Speciale wijnen zijn Saint-Nicolas de Bourqueil en Château Saint-Nicolas. Natuurlijk mag de bisschopswijn niet ontbreken.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

SPANJE

Spanje heeft niets met Sint-Nicolaas. Sint-Nicolaas komt hier dus niet vandaan. Het is een bedenksel uit de 19e eeuw en in menig lied komt Spanje voor als de herkomst van Sint-Nicolaas, zoals “Zie ginds komt de stoomboot, uit Spanje weer aan …”

Een andere, onjuiste interpretatie heeft te maken met menige afbeelding van Sint-Nicolaas. Menig keer is de Heilige Nicolaas te zien met drie gouden ballen op het evangelieboek. Deze ballen worden ook gezien als “appeltjes van Oranje” en mandarijnen en sinaasappelen komen uit Spanje.

Nog een niet-correcte interpretatie gaat over de metgezellen van Sinterklaas. In de middeleeuwen was Spanje het land van de Moren, want de daar aanwezige moslims werden zo genoemd. De geschiedenis vertelt dat Moren zwart zijn. De verwijzing naar de zwarte metgezellen van Sinterklaas ligt dan voor de hand en het in de zak mee moeten naar Spanje is dan een grote straf.

Nog een foutieve interpretatie van “uit Spanje komen” is het per schip brengen van buitenlandse vruchten van Spanje naar Nederland en België. Sinterklaas komt ook met de boot uit Spanje; hij komt uit een compleet andere wereld en brengt exotische producten mee, als vruchten, noten en andere lekkernijen. Echter, dit is niet de realiteit van Sinterklaas.

Een niet juiste uitleg betreft ook een situatie uit de late middeleeuwen. Ferdinand II (1452-1516), koning van Aragon, trouwt in 1469 met Isabella I (1451-1504), koningin van Castilië. Door dit huwelijk wordt het Spaanse rijk enorm vergroot. Immers, Ferdinand II wordt ook koning van Sicilië en koning van Napels. Tot het grondgebied van Napels behoort ook Bari, waar de Heilige Nicolaas zijn laatste rustplaats heeft.

Alle beschreven situaties tonen aan, dat Sinterklaas geen herkomst van Spanje kent. Dat hij uit Spanje komt is louter een verzinsel, dat wel in een sprookje past.

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

METGEZELLEN IN EUROPA

De geschiedenis leert, dat de metgezellen van Sint-Nicolaas zwart zijn. Een reden is dat Nicolaas de duivel overwint. De duivel is de grote tegenpool van de Heilige Nicolaas. Deze tegengestelde figuur is zwartgeblakerd door het verblijf in de hel. Hierdoor ontstaat de tegenstelling tussen goed en kwaad, waarbij het goede het kwade verslaat. Deze tegenstelling komt dan tot uiting in het wit van Sint-Nicolaas en het zwart van de duivel.

In het volgende wordt aandacht besteed aan:
– Duivel
– Krampus
– Knecht Ruprecht
– Klaubauf
– Hans Trapp
– Hans Muff
– Pelzmärtel
– Père Fouettard
– Schmutzli
– Schmützbartl
– Pecht
– Cert
– Joulupukki
– Zwarte Klaas
– Moren
– Ontwikkeling van Zwarte Piet
– Kenmerken van Zwarte Piet

DUIVEL

Bij Nicolaasfestiviteiten in Midden-Europa laat Sint-Nicolaas zich door duivelse figuren omringen. In landen als België en Nederland zijn het Zwarte Pieten die met Sint-Nicolaas optrekken. De metgezellen van Sint-Nicolaas tonen een heel divers beeld.

KRAMPUS

In de Alpenlanden en de direct daaraan grenzende gebieden komt Krampus voor als de duivelse begeleider van “Nikolaus”. Deze duivelsfiguur staat symbool voor het kwade, is zwart en poogt stoute kinderen mee naar de hel te nemen. Krampus ziet er afschrikwekkend uit, draagt een zwarte vacht, rammelt met een ketting, heeft hoorns op het hoofd en toont een zwart gezicht.
De naam “Krampus” komt uit het Oudhoogduitse woord “klauw” en hij wil stoute kinderen “klauwen” ofwel grijpen.
De duivelsfiguur Krampus staat aan de basis van menig metgezel van Sint-Nicolaas, zoals Zwarte Piet in België en Nederland.

metgezellen
KNECHT RUPRECHT

In Midden- en Noord-Duitsland komt Knecht Ruprecht voor als metgezel van Sint-Nicolaas. Hij is een monsterlijke verschijning met een grote, donkere baard, hoorns, zwart gezicht en is gehuld in een dierenvacht.
Knecht Ruprecht draagt een lange mantel en heeft een roe bij. Hij roept: “Ich bin der Alte, böse Mann, der aller Kinder fressen kann”, ofwel “Ik ben de oude, kwade man, die alle kinderen kan opvreten”.

KLAUBAUF

In Tirol is de metgezel van Sint-Nicolaas “Klaubauf”. Hij lijkt op een duivel met grote hoorns en een bang makend, duivels masker op. Klaubauf laat een grote, rode tong zien, die ver uit de mond komt.
Hij is in een schapenvacht gehuld en heeft een grote mand of zak bij om stoute kinderen in te doen. Klaubauf heeft kettingen aan, omdat hij een geketende duivel is.

HANS TRAPP

Hans Trap is de metgezel van Sint-Nicolaas (Saint-Nicolas) in de Franse Elzas en Lotharingen. Hij werd ooit genoemd Ruppelz en Ruprecht, als voornaam van de duivel.
De naam “Hans Trapp” is afgeleid van Hans von Trotha (1450-1503), een Duitse, wrede, duivelse ridder, die ook maarschalk is geweest van de keurvorst Filips van de Pfalz (1448-1508).
Hans Trapp is een woest uitziende, zwarte wildeman en is gehuld in dierenhuiden. Hij heeft een roe bij en een korf om stoute kinderen in te doen. Hans Trapp rammelt met kettingen en stampt hard op de grond. Hij begeleidt Nicolaas, die op een ezel zit. Dit gebeurt op 6 december.

HANS MUFF

In het Duitse Rheinland komt Hans Muff voor. Hij lijkt veel op Knecht Ruprecht met een zwart gezicht, hoorns op het hoofd en gekleed in een zwarte pels. Dit boosaardig figuur heeft veelal een roe en een zak bij.

PELZMÄRTEL

De donker pels typeert Pelzmärtel, als kwaadaardige begeleider van Sint-Nicolaas in Schwaben, Zuid-Duitsland.
Pelzmärtel gaat de huizen langs en jaagt boze geesten weg met klokgelui. In de zak heeft hij fruit en noten.
Een andere naam voor hem is Belsnickel (Pelsklaas).

PÈRE FOUETTARD

Père Fouettard is een griezelige metgezel van Sint-Nicolaas (Saint-Nicolas). Hij komt als begeleider voor in het noordoosten van Frankrijk en in enkele delen van het Belgische Wallonië.
Père Fouettard is een grimmig personage met een grote, zwarte baard en hij is geheel in het zwart gekleed. Père Fouettard heeft veelal een roe en een zweep bij. De benaming “Vadertje Zweep” is op hem van toepassing, want hij dreigt stoute kinderen met een zweep.

SCHMUTZLI

In Zwitserland komt Schmutzli voor en deze naam betekent “smeerlap”. Schmutzli is geheel in het zwart gekleed, draagt een zwarte baard, heeft een zwart gezicht en draagt ketting, zweep en roe.
Schmutzli is de metgezel van “Samichlaus”, de Zwitserse variant van Sint-Nicolaas. Hij dreigt de laatste jaren minder en laat ketting en zweep thuis.

SCHMÜTZBARTL

In delen van Oostenrijk, waaronder Karinthië, komt Schmützbartl, Smeerbaard, voor. Hij wordt ook Bartl genoemd en lijkt op Klaubauf, met een gehoornd masker op en zwarte schapenvachten om. Schmützbartl heeft een opvallend lange, rode tong.

PECHT

Pecht komt in Oostenrijk voor als metgezel van Sint-Nicolaas. Pecht (Pekker) toont wat overeenkomsten met Krampus, maar is wat minder eng.

CERT

In Tsjechië is Cert de bekende metgezel van Sint-Nicolaas. Cert is een duivelse verschijning en is menig keer in het gezelschap van een engel.

JOULUPUKKI

Joulupukki is in Scandinavische landen de metgezel van Sint-Nicolaas. Hij leeft veelal in Finland op de berg Korvhtunturi. Hij lijkt op Krampus met een geitenvel om en hoorns op het hoofd. Joulupukki zoekt naar stoute kinderen.
Ooit had deze vreemde verschijning het uiterlijk van een kerstbok met de naam “Julbocken”.
Tegenwoordig komt hij in de kersttijd voor. Hij klopt aan de deur en vraagt of er brave kinderen zijn, want stoute kinderen wil hij meenemen.

ZWARTE KLAAS

Bij Sint-Nicolaas is Zwarte Klaas knecht geweest in Nederland en Vlaanderen. Van origine als duivel en daardoor is hij de tegenkracht van de witte Sint-Nicolaas. In de tijd van de Reformatie is het verboden dat Sint-Nicolaas zich vertoont. Soms laat Zwarte Klaas dan van zich spreken. Zwarte Klaas, die een zwarte huidskleur heeft, neemt dan het heft in handen en gedraagt zich als een angstaanjagende boeman, die dreigt en straft het kwade, maar beloont het goede. Hij rammelt met een ketting, zoals ook de duivel doet, dreigt met een roe om te slaan en heeft een zak bij. Later wordt gesproken van Zwarte Piet in plaats van Zwarte Klaas. Zowel de benaming Zwarte Klaas als die van Zwarte Piet zijn bijnamen voor de duivel. Sint-Nicolaas heeft dus duivelse begeleiders en deze zijn pikzwart, zoals Krampus in Midden-Europa.

Ongeveer vanaf het jaar 1800 verdwijnt Zwarte Klaas langzaam uit beeld. De maatschappij is veranderd en bangmakerij wordt als niet passend gezien. Sprookjes, met fantasiefiguren, bieden plaats om te griezelen.

MOREN

Onderzoekers beweren dat Zwarte Piet door de islamitische slavenhandel is ontstaan. De slavenjacht van islamitische volkeren, zoals Moren, Saracenen, Tartaren en Turken heeft de traditie van de metgezellen van Sint-Nicolaas beïnvloed. Deze donkere slavenhandelaren hebben miljoenen, blanke Europeanen tot slaaf gemaakt. De zwarte kleur van Zwarte Piet houdt verbanden de Noord-Afrikaanse Moren, die een donkere huidskleur hadden.

ZWARTE PIET

De naam “Zwarte Piet” heeft meer dan één bron. Deze naam is afgeleid van het Duitse spel “Schwarzer Peter”. De naam “Schwarzer Peter” behoort tot de overvaller Johann Peter Petri (1752-1812), een belangrijke handlanger van de misdadiger Johannes Bückler (1779-1803), die Schinderhannes (Hans van de Vilder) is genoemd, omdat zijn opa vilder van dierenhuiden is geweest. Het spel “Schwarzer Peter” houdt onder andere in dat de verliezer van kaartspel “Zwarte Pieten”, de schoppenboer overhoudt. De speler met deze kaart krijgt de opdracht voor een traktatie te zorgen of moet het gezicht zwart maken. Hier komt de uitdrukking “iemand de Zwarte Piet toespelen” vandaan. Het kaartspel is ontstaan in het begin van de 19e eeuw.

De naam Zwarte Piet wordt ook opgemerkt in een prentenboek uit 1868.

ONTWIKKELING VAN ZWARTE PIET

Vele jaren is Zwarte Piet de metgezel van Sint-Nicolaas. De begeleider van de bisschop is eerst een norse, weinig zeggende en dreigende figuur. Tot halverwege de 20e eeuw wordt de Sint menig keer vergezeld door Zwarte Pieten met Krampus-ingrediënten, zoals donkere huidskleur, grote hoorns, rammelende ketting en angstaanjagend gedrag. Immers, Zwarte Piet is een duivelsfiguur met de bijnaam van de duivel.

In de loop van de tijd verandert dit beeld en wordt Zwarte Piet een vriendelijke metgezel van de Sint, die assisteert waar het kan. Hierdoor geniet Zwarte Piet een enorme populariteit. Zwarte Piet laat onder meer de zak om stoute kinderen in te doen en de roe achterwege. De roe is jarenlang gehanteerd als dreigmiddel en heeft betrekking op de opvoedende rol van Sint-Nicolaas en Zwarte Piet. De roe heeft nog een andere betekenis, namelijk als vruchtbaarheidssymbool.

Zwarte Piet te Sint-Niklaas. Foto: Jos Daems.

In het tweede decennium van de 21e eeuw ontstaat er commotie over Zwarte Piet. Volkomen onterecht wordt de metgezel van Sint-Nicolaas in verband gebracht met slavernij en een koloniaal verleden. Tegenstanders met een donkere huidskleur kruipen in de slachtofferrol, voor alles wat hun verre voorouders is aangedaan. Vooral de media geven de Zwarte Piet-haters veelvuldig het podium en organisatoren van Sinterklaasactiviteiten buigen voor de druk van de tegenstanders van Zwarte Piet. Langzaam maar zeker verdwijnt Zwarte Piet uit beeld en de naam Zwarte Piet wordt in de ban gedaan. In plaats van Zwarte Piet wordt veelal gesproken van Piet.

Het verdwijnen van Zwarte Piet lost de problemen van de tegenstanders niet op. Immers, een schromelijk gebrek aan eigenwaarde is de kern van hun obsessie.

KENMERKEN VAN ZWARTE PIET

De metgezellen van Sinterklaas te hebben opvallende kenmerken. Zwarte Pieten typeren zich door:
-zijn gelijkwaardig aan Sinterklaas
-spreken correct Nederlands
-zijn goed ontwikkeld
-hebben de sekse man of vrouw
-dragen verschillende haartooien
-hebben lippen van een normale grootte
-dragen soms gouden oorringen en dit louter als versiering
-zijn gekleed op nette en feestelijke wijze
-spannen zich in vrienden van iedereen te zijn
-tonen hun goede zin
-gedragen zich als kinderhelden
-hebben in andere landen donkere collega’s
-zijn zwart.
Door al die kenmerken blijven Zwarte Pieten mythische sprookjesfiguren.

Geplaatst: 9 mei 2021
Gewijzigd: 29 september 2021

~~~

LIEDCULTUUR

De liederen van Sint-Nicolaas/Sinterklaas vormen de meest uitgebreide bijdrage aan de liedcultuur van België en Nederland.

Het oudst bekende Nicolaaslied dateert uit de 11e of 12e eeuw. Het is een plechtige, Latijnse lofzang, genaamd “Nicolaus Gloriatur” (“Nicolaas wordt verheerlijkt”). Een Poolse Nicolaashymne is “Nicolai solemnia” (“op het feest van Nicolaas”) en is gemaakt in de 15e eeuw. Een Nederlandstalig lied is “Vrijstersklagt over ‘t Sint-Niclaes” en dateert uit 1718. Hierin komen lekkernijen voor als koek, sinaasappelen en vijgen. Het lied komt uit “De Gekroonde Utrechtse Vreede”. De Oostenrijkse componist Joseph Haydn (1732-1809) heeft een “Missa Sancti Nicolai”, “Nicolaimesse” of “Sint-Nicolaasmis” gemaakt in 1772.

Nicolaimesse van Joseph Haydn
NEDERLANDSTALIGE, KLASSIEKE LIEDJES

-“Zie de maan schijnt door de bomen” (1831). De tekst is van Jan Pieter Heije (1809-1876), arts, dichter, musicus en schrijver. Hij is heel creatief en heeft honderden liedjes gemaakt. De muziek is van Joannes Josephus Viotta (1814-1859), arts en musicus.
-“Sinterklaas Kapoentje” (vóór 1851). De maker van de tekst is onbekend. De muziek is gecomponeerd door Leopold Werenfridus in 1948.
-“Zie ginds komt de stoomboot” (1850). Jan Schenkman (1806-1863), Amsterdams onderwijzer en kinderboekenschrijver, publiceert het lied in zijn boek “Sint Nikolaas en zijn knecht” met liedjes en platen. Het lied is geschreven op de muziek van serenade 7, KV 250, de Haffnerserenade uit 1776 van de Oostenrijkse componist, dirigent, pianist en violist Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
-“Sinterklaas is jarig” (1877). De tekst is van Willem Frederik Oostveen (1849-1890), schrijver van jeugdboeken. Het liedje is op muziek gezet door Gerardus Cornelis Weeren (1859-1915), componist, onderwijzer en zangpedagoog.
-“Wie komt er alle jaren” (1898). De tekst is geschreven door Fred Berens (1870-1941), onderwijzer, schrijver van toneelstukjes voor kinderen en auteur van kinderboeken. De muziek is van Nelly van der Linden van Snelrewaard-Boudewijns (1869-1926), componiste en muzieklerares.
-“O, kom er eens kijken” (1898). Katharina Leopold (1846-1914), Groningse onderwijzeres, kinderboekenschrijfster en schrijfster van Sinterklaasliedjes, heeft de tekst geschreven van het liedje. De muziek is van de Zwitserse componist en muziekuitgever Hans Georg Nägeli (1773-1836); het is gecomponeerd in 1793 met als titel “Freut euch des Lebens”, een “Deutscher Liedermarsch”.
-“Hij komt, hij komt (1898). Katharina Leopold heeft de tekst geschreven. De muziek is gecomponeerd door de Duitse componist, dirigent, muziekuitgever, schrijver en vertaler Robert Schumann (1810-1856) onder de titel “der fröhliche Landmann”.
-“Jongens heb je ‘t al vernomen” (1898). De tekst is van Katharina Leopold. De woorden van het lied zijn gemaakt op de melodie van het Duitse volksliedje “Ihren Schäfer zu erwarten” uit 1771 van een onbekende componist.
-“Sinterklaas zegt moe” (1898). De tekst is van Katharina Leopold. De muziek is van Karl Eduard van Holtei (1798-1880), acteur, dichter, schrijver en theaterregisseur. Hij componeerde in 1824 “In Berlin, sagt er”.
-“Daar wordt aan de deur geklopt” (1907). De tekst is van Johanna Francina Veth (1852-1932), zij is componiste, muzieklerares, schrijfster van muziek- en zangboeken en muziekpedagoge. Het liedje is geschreven op de melodie van “Oh du Lieber Augustin” van de Oostenrijkse componist Johann Nepomuk Hummel (1778-1837).
-“Hoor de wind waait door de bomen” (1908). De maker van dit lied is R.A. van Pelt, onderwijzer en schrijver.
-“Op de hoge, hoge daken” (1919). Het lied is gemaakt door Simon Abramsz (1867-1924). Hij is een Amsterdamse onderwijzer, kinderboekenschrijver, tekstdichter en tijdschriftredacteur.
-“Zachtjes gaan de paardenvoetjes” (1919). Het lied is gemaakt door Simon Abramsz (1867-1924).
-“Wees welkom vandaag in ons midden” (1926). Het lied is gemaakt door Antoinette van Dijk (1879-1975), zangeres, cabaretière, radiopresentatrice en schrijfster.
-“Dag Sinterklaasje” (1926). Antoinette van Dijk (1879-1975) heeft dit liedje gemaakt.
-“Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht” (1926). Het lied is gemaakt door R.A. van Pelt, onderwijzer en schrijver.
-“De zak van Sinterklaas” (1927). Het lied is gemaakt door de onderwijzer en schrijver R.A. Van Pelt.

Sint-Nicolaas Cantate
een ontmoeting met Jim Rosenthal in Bari

Rond 1890 is de Nederlandstalige Sint-Nicolaascantate gemaakt. Het muziekwerk is gecomponeerd door Bernard Zweers (1854-1925). De woorden van het zangstuk zijn van Antoon Leonard de Rop (1837-1895). In 1948 is de “Saint Nicolas Cantate” gecomponeerd door de Brit Benjamin Britten (1913-1976) en de tekst is van zijn landgenoot Eric Crozier (1914-1994). Van een andere Brit, Jim Rosenthal, is het lied “the Steamboat Song” uit 2002. Het is Engelstalige versie van het Nederlandstalige lied “Zie ginds komt de stoomboot”.

Sint-Nicolaasliedjes

Het kan gebeuren dat in een plaats een speciaal Sinterklaaslied wordt gemaakt en dat dit vaak in die stad wordt gezongen. In 1979 maakt Frans Tiland de “Spanje Samba”. Dit lied is sterk gepromoot in Bergen op Zoom en is voor de stad een specifiek Sinterklaaslied, dat elk jaar meermaals wordt gezongen bij evenementen, zoals de intocht. Het lied is gemaakt op verzoek van Sinterklaas.

een traditioneel Sinterklaaslied

Traditionele, Nederlandstalige Sinterklaasliedjes zijn onder meer: “Daar wordt aan de deur geklopt”, “Dag Sinterklaasje”, “De zak van Sinterklaas”, “Hij komt, hij komt”, “Hoor de wind waait door de bomen”, “Hoor wie klopt daar kinderen”, “Hop, hop, hop”, “Jongens heb je ‘t al vernomen”, “O kom er eens kijken”, “Op de hoge, hoge daken”, “Sinterklaas, die goede heer”, “Sinterklaas, goedheiligman”, “Sinterklaas is jarig”, “Sinterklaas Kapoentje”, “Sinterklaas, zegt moe”, “Sinterklaasje, bonne, bonne, bonne”, “Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht”, “Wees welkom vandaag in ons midden”, “Wie komt er alle jaren”, “Zachtjes gaan de paardenvoetjes”, “Zie de maan schijnt door de bomen”, “Zie ginds komt de stoomboot”, “Zwarte Piet ging uit fietsen” en “Zwarte Piet, wiedewiedewiet”.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

PAKJESAVOND

Eeuwen terug is de zonsondergang het moment, dat de nieuwe dag begint. Voor heiligen is er een voorfeest op de avond vóór de eigenlijke feestdag en zo ook voor Sint-Nicolaas. De feestdag van de Heilige Nicolaas is 6 december en deze dag begint dan op de dag ervoor, bij het ondergaan van de zon. Volgens de huidige daguren is dat in de avond van vijf december.

Het ontstaan van pakjes geven op vijf december gaat terug naar de 15e eeuw. Rijke studenten geven dan cadeautjes aan arme studenten. Dit gebeurt door Germaanse invloeden. In streken rond Elzas en Lotharingen gebeurt dit al eerder. Halverwege de 18e eeuw is het in Nederland de gewoonte oudere kinderen, die tot dan toe zout in hun schoen aantroffen, met een geschenkje te verblijden. Zout is vaak gegeven om voedsel meer te laten smaken. Sinds het begin van de 19e eeuw gaan de wat meer bemiddelende mannen voor de avond van vijf december leuke cadeautjes kopen voor hun vrouw. In 1843 komt het lied “Zie de maan schijnt door de bomen” uit. De tekst is van Jan Pieter Heije (1809-1876) en de muziek van Joannes Josephus Viotta (1814-1859). Een strofe luidt: “‘t Heerlijk avendje is gekomen, ‘t avendje van Sint-Nicolaas”. Hieruit blijkt dat de avond van vijf december dan al een feestavond in liedvorm is. Aan het eind van de 19e eeuw is het gebruik algemeen dat welgestelde manen en vrouwen elkaar een cadeautje geven op de avond van vijf december. Na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) wordt het meer algemeen om op vijf december elkaar geschenkjes te geven.

Het begrip “pakjesavond” komt van het brengen van pakjes door ondernemende winkeliers bij gezinnen op de avond van vijf december.

Halverwege de 20e eeuw is pakjesavond in Nederland in alle bevolkingslagen ingevoerd en ook zijn kinderen betrokken bij de viering op 5 december. Deze avond is een gezellige Sinterklaasviering voor het hele gezin, met zang, gedichten, spelletjes, cadeautjes en surprises. Het woord “surprise” wordt rond 1800 gebruikt door goede bakkers voor verrassingssnoep. In snoep zit dan een aardigheidje verborgen. Een surprise wordt in de Sinterklaastijd gebruikt als een verrassingsgeschenkje of fopcadeautje.

Geplaatst: 9 mei 2021
Gewijzigd: 23 juni 2021

~~~

GEDICHTEN

In de Sinterklaastijd worden vele gedichten gemaakt; de Sinterklaaspoëzie stijgt dan tot een jaarlijkse hoogte, die in andere maanden niet wordt geëvenaard.

Het oudst bekende Sint-Nicolaasgedicht is van 5 december 1647; het is een huwelijksaanzoek dat de jurist en dichter Johan van Someren (1622-1676) in dichtwoorden richt aan zijn geliefde Elisabeth Vervoorn (1617-1657). Hij vraagt zijn schoen bij haar te mogen zetten. De titel van het gedicht is “St. Nicolaesgift”. In 1648 vindt het huwelijk plaats.

historisch, uitgebreid Sint-Nicolaasgedicht

Petrus Augustinus de Genéstet (1829-1861), dichter, theoloog, vrijzinnig protestant en dominee maakt in 1849 “De Sint-Nikolaasavond”. Dit is een uitgebreid gedicht dat uit 119 strofen bestaat. Het is een “Amsterdamsche Vertelling”, die weergeeft hoe de avond in 1847 is beleefd. In de tekst wordt ook gesproken over een Pieter, die sinds halverwege de 19e eeuw is verbonden met Sint-Nicolaas.

Voor het maken van gedichten en rijmen in de Sinterklaastijd zijn er hulpmiddelen, zoals boekjes met tips, rijmwoordenboeken en uitgaven met gedichten over bepaalde onderwerpen. Ook op het internet zijn tips en voorbeelden te vinden tot zelfs kant-en-klare gedichten.

hulpmiddelen om te dichten en rijmen

In menig gedicht of rijm wordt iemand op de korrel genomen en is het een mogelijkheid om steken onder water uit te delen.

Het is in Nederland een grote traditie dat bij een cadeautje een gedicht wordt gemaakt. Deze gedichten zijn al dan niet op rijm. Vaak is het gedicht passend bij het geschenk.

Een gedicht bij het cadeau van een paar sokken:

Ook al ben je 70 jaar
de mode is dan nog niet met je klaar.
dus om met de huidige mode mee te gaan,
trek je dit maar aan,
het zal je zeker staan.

Sint en Piet

Het volgende gedicht is gemaakt om bij een boek te doen:

‘s avonds moet je hier niet mee komen,
want jij wil wel heel vroeg dromen,
je zal er wel weg mee weten,
ook dit jaar mag Piet je niet vergeten

Piet

gebundelde analyse van Sinterklaasgedichten

De ontwikkeling van Sinterklaasgedichten in de afgelopen eeuwen is merkbaar. Sinterklaasgedichten zijn ook geanalyseerd. Zo heeft Sinterklaaskenner Klaas Rigterink 1000 Sinterklaasgedichten uit het begin van de 21e eeuw nauwkeurig onderzocht en hij heeft dit verwoord in zijn boek “De Rijmpiet dichtte zich te pletter bij deze chocoladeletter”, dat in 2013 is uitgekomen.


Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

STRIPVERHALEN

Vooral in België zijn stripverhalen zeer populair. Een aantal uitgaven heeft betrekking op Sinterklaas. Stripverhalen zijn er ook verschenen over Sinterklaas en dit in samenwerking met Studio Vandersteen.

stripverhalen zijn enorm populair

Geplaatst: 9 mei 2021

~~~

ZES DECEMBER

Op de morgen van zes december liggen er geschenken klaar voor kinderen. De cadeautjes zijn van Sint-Nicolaas, want hij heeft deze gebracht in de afgelopen nacht. Er gebeurt dus veel in de nacht van vijf op zes december …

Op de avond van vijf december zetten de kinderen, met name in Vlaanderen en Wallonië, de schoen en zingen zij Sinterklaasliedjes. Deze kinderen kijken reikhalzend uit naar de ochtend van zes december en zij vragen zich af wat Sinterklaas voor hen heeft gebracht. Geschenken liggen voor hen klaar op tafel, bij de kachel of de haard, het raam of de deur.

In Nederland is dit gebruik niet veel voorkomend meer. De verrassingen op ochtend van zes december zijn verdrongen door pakjesavond op vijf december.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

UITTOCHT

Op zes december nemen Sinterklaas en zijn metgezellen afscheid en gaan zij terug naar Spanje. De uittocht is een uitwuifmoment vol dankbaarheid. Een uittocht is geheel wat anders dan de Sint met zijn reisgenoten met stille trom te laten vertrekken, nadat zij aan een ieder cadeautjes hebben gegeven.

uittocht in Hoek van Holland

In Nederland kent Hoek van Holland de oudste intocht, waar Sinterklaas en zijn reisgenoten, sinds de jaren 70 van de 20e eeuw, al tientallen jaren worden uitgezwaaid. In Vlaanderen is dat Beernem, waar sinds 2015 een uittocht wordt georganiseerd.

Het aantal plaatsen waar een uittocht wordt gehouden neemt in de loop van de jaren toe. Steeds meer kinderen met hun ouders en grootouders zijn dan in de gelegenheid de feeërieke uittocht mee te maken, Sinterklaas te danken en af te spreken voor het volgend jaar.

uittocht in Geertruidenberg

Geplaatst 9 mei 2021

~~~

KERSTMAN

In het begin van de 17e eeuw gaan Nederlandse emigranten naar Amerika en zij nemen tradities uit hun vaderland mee, waaronder het Sint-Nicolaasfeest. De traditie van Sint-Nicolaas willen zij in Amerika voortzetten. In Amerika wordt Sint-Nicolaas uitgesproken als “Santa Claus”. Het Nicolasfeest verschuift naar Kerstmis. Het is vooral door commercialisatie van frisdrankenfabrikant Coca Cola dat Sint-Nicolas is omgetoverd in de Kerstman. In Amerika wordt het feest van Sint-Nicolaas nog in kleine gemeenschappen gevierd.

Sint-Nicolaas-afbeelding voor kerstversiering

In de kerstperiode worden veel kerstbomen versierd. Het optuigen van een boom kan ook met afbeeldingen van Sint-Nicolaas.

Geplaatst 9 mei 2021

~~~